“Və Nuh əkinçi olmağa başladı və bir bağ saldı və şərabdan içib sərxoş oldu.”

Yaradılış (9:20,21)

Şərab; Anadolu’nun qədim xalqlarının mədəniyyətinin bir hissəsidir. Nuh Peyğəmbərə aid edilən bir əfsanədə, Nuh Peyğəmbər, tufandan sonra heyvanları ilə Ağrı Dağı ətəklərində yaşamağa başlayır. Qarınlarını doyurmaq üçün ətrafda dolaşan heyvanlardan keçinin, bir gün qeyri-adi dərəcədə şən qayıtdığını görür. Bu hal günlərlə davam edincə Nuh Peyğəmbər keçisinin arxasınca gedərək, bu vəziyyətin yediyi bir meyvədən qaynaqlandığını kəşf edir. Özü də bu meyvəni çox bəyənir və həyatı çəhrayı göstərən üzüm suyunun aludəçisi olur.

Nuh Peyğəmbəri xoşbəxt görən şeytan, onun sevincini qısqanaraq, alovlu nəfəsi ilə tənəkləri qurudur. Nuh Peyğəmbər kədərindən yatağa düşüncə, əfsanə bu ya, şeytan insafa gəlib, bu meyvəni yenidən canlandırmaq üçün nə edilməsi gərəkdiyini söyləyir. Əgər meyvənin kökü açılar və heyvanlardan yeddisinin qanı ilə sulanarsa, tənək canlanacaqdır. Aslan, pələng, it, ayı, xoruz, sağsağan və tülküdən ibarət qurbanlar seçilib, üzüm, qanları ilə sulanır və bir il sonra bitki təkrar canlanır, yarpaq və meyvə verməyə başlayır.

Məhz bu səbəbdən əfsanəyə görə, şərabla sərxoş olan kimsənin davranışları incələndiyində bu yeddi heyvanın xarakterini daşıyan hallar görülür. Gah aslan kimi cəsur, gah pələng kimi yırtıcı, ayı kimi qüvvətli, it qədər davaçı, xoruz kimi səs-küylü, tülkü kimi hiyləgər, sağsağan kimi boşboğaz olurlar.

Şərabla bağlı buna bənzər bir çox əfsanənin danışıldığı yer olan Anadolu; Gürcüstan, Ermənistan, Azərbaycan, Qərbi İran və Zaqros Dağlarını içinə alan bir qurşaqla birlikdə əslində üzümçülüyün və şərabın doğulduğu yerlər arasındadır. İnsanoğlu oturaq həyata keçidindən çox öncə şirin meyvəsinin və şirəsinin arxasınca olduğu vitis silvestris’i vitis vinifera’ya çevirəcək səbri və zəkanı göstərmişdir.

Aparılan arxeoloji qazıntılarda neolit dövrünün sonlarında yəni e.ə. 6000-ci illərdə Gürcüstanın cənubundakı iki kənddə tapılan saxsı qablarda şərab izlərinə rast gəlindi. Bu izlər sadəcə şərab hazırlandığında yaranan tartarik turşudan başqa bir şey deyildi. Bilinən ən qədim şərabxana isə Ermənistanda 2012-ci ildə tapılmışdır. Areni-1 Mağarasında tapılan bu şərabxananın e.ə. 4000-ci illərə aid olduğu, dolayısı ilə 6000 yaşında olduğu təxmin edilir. Qısacası bu gün qədəhinizdən bir qurtum aldığınızda 8000 illik bir hekayəni qurtumlayırsınız.

Mifologiyada Şərab

Antik Yunan və Romadan Xristian mədəniyyətinə keçid müddətində söz sahibi olan şərab, ailə və cəmiyyət həyatında, bayramlarda, ayinlərdə baş rol oynadı. Minlərlə illik səyahətində, həyatın içindəki mövqeyi ilə zəfər qutlamalarında baş köşəyə oturdu. Çox sayda mədəniyyətin mərkəzində mövqe tutaraq mifologiyanın da ünsürü halına gəldi. Mifologiyada şərab çoxluqla tanrı motivləriylə yer alarkən, Misirlilərdən Yunanlara, Romalılara qədər çox sayda mədəniyyətdə adına tanrılar həsr olundu. Mifoloji əfsanələrdə tənək, üzüm və şərab əlaqəsi fərqli konseptlərlə işləndi. Üzümün bərəkətli olmasını təmin etmək məqsədilə tanrılar üçün qurban kəsildiyinə dair əfsanələr, şərab tanrıları və məbədlər, mifologiyada şərab motivlərinin tamamlayıcı ünsürləri arasında yer tapdı. Şərabı müqəddəs görən Misirlilər şərab tanrılarına Osiris, Yunanlar Dionis, Romalılar isə Baxus adını verdi.

Frigiyalılar, Yunanlar və Romalıların Rolu

İmperiyalar yüksəlib yıxıldıqca Anadolunun şərabçılıq ənənəsi də inkişaf etdi. Frigiyalılar, Yunanlar və Romalılar üzümçülük mühitinin formalaşmasında önəmli rollar oynadılar. Yeni üzüm növlərini tanıtdılar, şərab hazırlama sənətini inkişaf etdirdilər və üzüm bağlarını ölkə miqyasında genişlətdilər.

Bizans Dövründə İnancın Simvolu Olaraq Şərab

Bizans dövründə şərab dini ritualların bir parçası olaraq müqəddəs bir önəm qazandı. Monastırlar şərab hazırlanmasının, sənətin qorunması və inkişaf etdirilməsinin yanı sıra müqəddəs şərablar da istehsal edən mərkəzlər halına gəldi.

Avropanın Şərabla Tanışlığı

Avropaya Necə Gəldi?

Avropa şərabla ilk ciddi təmasını Egey üzərindən qurdu. Egey Dənizinin cənubunda yerləşən Krit Adasında yaşayan Minoslar şərabı həm istehsal edir, həm də ticarətini edirdi. Ardından Yunan anakarasında yaşayan Mikenlər, şərabı dini rituallar və saray iqtisadiyyatının mərkəzinə qoydu. Bu mərhələdə şərab artıq “təsadüfi bir içki” deyil, mədəni bir ünsür halına gəldi.

Antik Yunan (e.ə. 1600 – e.ə. 300)

Şərab istehsalını sistemləşdirdilər. Kənd təsərrüfatı texnikaları inkişaf etdirdilər. Şərab gündəlik həyatın, dini ritualların, fəlsəfi simpoziumların mərkəzində idi. Yunan koloniyaları sayəsində şərab Siciliya, Cənubi Fransa (Marsel), Qara dəniz sahillərinə yayıldı.

Roma İmperiyası (e.ə. 200 – eramızın 400)

Əsl böyük yayılma Romalılarla oldu. İlk dəfə Terroir anlayışını intuitiv olaraq istifadə etdilər. Üzümçülüyü sistematik hala gətirdilər. Şərabı hərbi və ticarət logistikasının bir parçası etdilər. Bugünkü Fransa (Qalliya), Almaniya (Ren), İspaniya, Portuqaliya kimi bölgələrdə üzüm növlərini seçərək ilk böyük bağları qurdular. Saxlama və daşıma texnikalarını inkişaf etdirdilər. Bu gün “klassik Avropa şərab bölgələri” dediyimiz yerlərin çoxu Roma mirasıdır.

Orta Əsrlər: Kilsə dövrü (eramızın 500–1500)

Roma çöküncə, monastırlar və kilsə şərabı ayaqda tutdu. Benediktin və Sistersian rahiblər bağları qeydiyyata aldı. Ayin şərabı sayəsində üzümçülük heç kəsintiyə uğramadı. Parçalı bağ sistemini inkişaf etdirərək (xüsusilə Burqundiya) keyfiyyəti və davamlılığı təmin etdilər. Bugünkü Cru, Clos, Monopole kimi anlayışların təməli bu dövrdə atıldı və Burqundiya, Şampan, Reynqa kimi bölgələr bu dövrdə parladı.

Finikyalılar (e.ə. 1500–800)

Şərabı ticarət məhsulu halına gətirən ilk sivilizasiya. Finikyalılar sıx olaraq dəniz ticarəti edən bir qövm idi. Bu səbəblə Şərqi Aralıq dənizindən, Yunanıstan, Cənubi İtaliya, İspaniya, Cənubi Fransa sahillərinə şərab ticarətini edərkən eyni zamanda tənək tingi və şərab hazırlama biliyini də daşıdılar.

Şərabda Markalaşma Addımları

Şərabın antik dövr üsuluyla başlayan istehsalı, e.ə. 3000-ci illərdə Misirlilər tərəfindən qatranın daxil edilməsiylə ömrünə ömür qatdı. Misirdə geniş ağızlı küplərdə şərab hazırlamaq getdikcə yayıldı, illəndirilmiş şərabın təməli atıldı. Şərab küplərinə şərabın markasını yazan Misirlilər, beləcə şərabda markalaşmanın da ilk addımlarını atdı (ilk etiketləmə). Romalılar şəraba çiçək, meyvə, şam saqqızı, qatran, bal kimi maddələr əlavə edərək bugünkü şərab mədəniyyətinin təməllərini atdı.

Şərab İstehsalında Köhnə Dünya və Yeni Dünya Ölkələri

Köhnə Dünya şərab ölkələri şərabçılığın tarixi olaraq başladığı, qaydaların və ənənələrin güclü olduğu yerlərdir. Başlıca ölkələr:

• Fransa
• İtaliya
• İspaniya
• Almaniya
• Portuqaliya
• Yunanıstan
• Macarıstan
• Avstriya
• Gürcüstan (Ən qədim şərab mədəniyyətlərindən biri.)
• Türkiyə (Tarixi olaraq Köhnə Dünya qəbul edilir. Ancaq həm etiketləmə və həm də elastik istehsal qaydaları baxımından Yeni Dünya tərzi istehsal şəkli hakimdir.)

Gürcüstan və Türkiyəni ayrı tutacaq olsaq köhnə dünya ölkələrinin təməl xüsusiyyətləri:

• Terroir ön planda (torpaq, iqlim, mikroiqlim),
• Etiketlərdə çoxluqla bölgə adı yazar (Bordo, Barolo kimi),
• Etiketlərdə şərabın keyfiyyətini bildirən ifadələr. (Grand Cru, Cru Classico, Grand Riserva, AOC, DOC, DOCG, DO və s.)
• Daha yüksək turşuluq, daha balanslı spirt,
• Palıd istifadəsi ümumiyyətlə daha ölçülü,
• Sərt və detallı qanuni təsnifat və məhdudiyyətlər.

Yeni Dünya dediyimiz ölkələr şərabla antik dövrlərdə deyil, nisbətən çox daha gec, çoxluqla Avropalı kolonistlər sayəsində tanışdı. Ümumi olaraq Yeni Dünya şərab ölkələrini; ABŞ, Çili, Argentina, Cənubi Afrika, Avstraliya, Yeni Zelandiya şəklində sıralaya bilərik. Bu ölkələrin şərabla tanışmaları 15–18-ci əsrlər arasına düşür. Yeni Dünya ölkələrində şərab istehsalı daha elastik qaydalara tabedir. Şərabların etiketlərində bölgə adından ziyadə, üzüm adı yer alır.

Ölkələri ayrı-ayrı ələ alacaq olsaq:

• Çili: 1548–1555 civarı şərabla tanışdı. İspan missionerlər tərəfindən gətirildi. Məqsəd ayin şərabı hazırlamaq idi. Yeni Dünyanın ən erkən şərab mədəniyyətlərindən biridir.
• Argentina: 1556–1560 yenə İspanlar tərəfindən And Dağlarının ətəklərində bağlar quruldu. Yüksək hündürlük sayəsində üzümçülük sürətlə inkişaf etdi.
• ABŞ: Amerikanın şərabla tanışması 16-cı əsrin sonu – 17-ci əsr arasına düşür. Nə var ki, Amerikada ilk sınaqlar uğursuz oldu. 1760-cı illərdə isə Avropa tənəyi (Vitis vinifera) tutunmağa başladı. Ancaq əsl sıçrayış 19-cu əsr – Kaliforniya bölgəsində oldu.
• Cənubi Afrika: Cənubi Afrika 1655-ci illərdə şərabla tanışdı.
• Avstraliya: Avstraliya, İngilis koloniyaları ilə birlikdə 1780-ci illərdə şərabla tanışdı. Bu ölkədə 1820–1830 arasında isə sistemli üzümçülük başlamışdır.
• Yeni Zelandiya: Yeni Zelandiyada 1819-da missionerlər ilk bağları əkdi. Ölkə əsl inkişafı 20-ci əsrin ikinci yarısında göstərmiş və Sauvignon Blanc ilə dünya səhnəsinə çıxmışdır.

Antik Dövrdə Anadoluda Üzümçülük və Şərab

Anadoluda qazıntılar zamanı Neolit yaşayış məskənlərinin sadəcə ikisində yabanı üzüm çəyirdəkləri təsbit edilmişdir. Bunlardan biri Nevali Çori (e.ə. 8400-8200) (Şanlıurfa-Hilvan rayonu), digəri isə Canhasan III (Karaman-Canhasan kəndi) məskənidir. Bu dövrdə tənəyin mədəniyyətə alındığını göstərən bir sübut yoxdur. Ayrıca Anadolu Neolitinin məhdud saydakı qab formaları bir şərab mədəniyyətinin varlığına işarə etməsi baxımından da çox yetərli deyildir.

Neolit dövrünün ardından gələn və Kalkolitik olaraq adlandırılan dövrdə (e.ə. 4800-3000) məskunlaşılmış kurqan qazıntılarında (Korucutəpə-Elazığ-Aşağı İçmə kəndi; Qurban kurqan-Şanlıurfa-Cümcümə kəndi; Oylum kurqan-Kilis-Oylum kəndi) ələ keçən üzüm çəyirdəklərinin çoxluğu yabanı tənək məhsulu olmalarına qarşı, Hassek kurqanda (Şanlıurfa-Siverek-Yuxarı Tillakin kəndi) tənəyin mədəniyyətə alındığını göstərən üzüm çəyirdəkləri tapılmışdır.

Kalkolitik dövr mədəniyyəti fərqli qab formalarının, xüsusilə qədəh növü qabların ortaya çıxmağa başladığı bir dövrdür. Üzümçülük və şərab istehsalının Anadoluya bu dövrdə yayılmış olduğunu irəli sürmək mümkündür.

E.ə. 3-cü minilliyin ikinci yarısına aid edilən Orta Anadoluda Hatti mədəniyyətinə aid Alacahöyük kral məzarlarında ölü hədiyyəsi olaraq ələ keçən qızıldan qədəhlər və dimdik ağızlı testilər bu dövrdə Anadoluda şərabın xüsusilə idarəçi siniflər arasında geniş olaraq istifadə edildiyini göstərməkdədir.

Anadoluda yazının istifadəsiylə birlikdə üzümçülük, ən azından təxminən 1500 ili geridə buraxmış və yetkinləşmiş bir istehsal fəaliyyəti olaraq qarşımıza çıxar. E.ə. 2000-ci illər civarında Şimali Mesopotamiyadan gələn Assuriyalı tacirlər vasitəsilə Anadoluda istifadə edilməyə başlanan mixi yazılı ticarət sənədlərində, borc müddəti olaraq da olsa, ilk dəfə üzüm yığımından söz edilir. Kayseri yaxınlarındakı Kültəpədə (Kaniş) Koloniya Çağına (e.ə. 2000-1750) aid silindr möhür basqıları üzərində tanrılara şərab təqdim etmə səhnələri (libasiya) yayğındır.

Het qanunlarında “bağ”, “tənək çubuğu” və “şərab” ilə bağlı hökmlər və bağlara verilən zərərlərin tənzimi ilə bağlı maddələr tapılır.

Mixi yazılı sənədlər sadəcə dövlətə və ya məbədlərə aid deyil, eyni zamanda şəxslərə aid bağların varlığı ilə bağlı ipucları verməkdədir. Het dini bayramları arasında yer alan üzüm yığımı bayramı üzümçülüyə verilən önəmin işarəsi olaraq dəyərləndirilə bilər. Het mixi yazılı mətnlərində üzüm, tənək və şərab üçün eyni kəlmə (Şumercə ideogram Gestin, Hetcə oxunuşu wiyana) istifadə edilməkdə və şərabın müxtəlif növlərindən (yeni, təzə şərab; köhnə, illənmiş şərab; turş şərab; şirin şərab; yaxşı şərab; təmiz, saf şərab; qırmızı şərab və s.) söz edilməkdədir.

Het rəsmi yazışmalarında bağlarla bağlı xəbərdarlıqlar tapılmaqdadır. Məsələn, bir Het kralının bir şəhərin valisinə göndərdiyi bir məktubda üzümlərin vaxtında kəsilmələri və gecikmə səbəbiylə zərər görməmələri istənməkdə, digər bir məktubda isə üzümlərin kəsiləcək yetkinliyə çatdıqları və paytaxtdan üzüm yığımı üçün insanların göndərilməsi istənməkdədir.

Het imperiya dövrü sənədlərində Anadoluda Wiyanawanda (şərab şəhəri) adını daşıyan bir şəhərdən söz edilməkdədir. Bu şəhər, Klassik Çağlarda Oinoanda (Oinos qədim Ellincə şərab deməkdir) olaraq tanıdığımız Likya şəhəri olmalıdır.

Het inanc dünyasında 15 dənə tanrı və ilahə vardır. Bunlardan Ereş.Ki.Gal Günəş Tanrısıdır. Hetlərin şərab sürahisinin aşağıdakı şəkildə də görüləcəyi üzrə ortası boşdur. Bunun səbəbi Günəş Tanrısının sürahidəki şərabı müqəddəsləşdirməsi üçündür.

Belə ki, Hetlərdə şərab müharibəyə gedən əsgərlərin və də evlənən cütlüklərin mərasimlərində istifadə edilərdi. Ancaq şərab öncəsində sürahiyə doldurulur və səhər hələ günəş doğmadan məskənin ən yüksək təpəsinə günəşə qarşı olacaq şəkildə yerləşdirilir və beləcə ilk günəş işıqlarının sürahinin ortasından keçməsi təmin edilərək şərabın Günəş Tanrısı tərəfindən müqəddəsləşdirilməsi təmin edilər. Müharibəyə gedən əsgərlər də müqəddəsləşdirilən şərabı ikram edən vəzifəlinin önündə sıraya keçərək bu şərabdan bir qədəh içərdi. Beləcə əsgərlərin müharibədə qəhrəmanlıqlar göstərərək müharibənin qazanılacağına inanılardı. Eləcə də toyda evlənən şəxslər evliliklərinin sağlam getməsi düşüncəsiylə Günəş Tanrısı tərəfindən müqəddəsləşdirilmiş bu şərabı içərdilər.

Het İmperiyası təxminən e.ə. 1200-cü illərdə yıxılınca, Hetlər Orta Anadolunun aşağı hissələri ilə Cənub və Cənub-Şərqi Anadoluda bəyliklər halında varlıqlarını təxminən e.ə. 7-ci əsrə qədər sürdürdülər və gərək mədəni gərəksə kənd təsərrüfatı yığımlarını ətrafdakı müasir mədəniyyətlərə ötürməyi bacardılar. Məhz bu kiçik krallıqlardan birinə aid torpaqlarda tapılan İvrizdəki qaya qabartmasının üzərində, əllərində üzüm salxımları və sünbül dəstələri tutan və kəmərində müqəddəs oraq daşıyan bir bərəkət tanrısı kimliyindəki fırtına tanrısı Tarxun/Sanda ilə qarşısındakı Tuvana Bəyi Warpalawas (e.ə. 8-ci əsr) təsvir edilmişdir. Tanrının başı və kralın beli arxasında heroqlif yazıların xülasə kralın: “Mən kiçik bir uşaqkən buraya tənək tingləri əkmişdim, tanrı onları qorudu, onlar indi üzüm verirlər” açıqlamasını ehtiva etdiyi anlaşılmaqdadır.

Adana Arxeologiya Muzeyində sərgilənən Maraşda tapılmış bir məzar qabartması üzərində qollarını digərinin çiyinlərinə atmış bir ər-arvad təsvirində də görüldüyü kimi əlində üzüm salxımı daşıyan kişi bir şərab taciri olmalıdır. Həyat yoldaşının daşıdığı zinət əşyaları şərab tacirinin zənginliyinin bir əlaməti sayıla bilər.

Klassik Çağda Anadoluda Üzümçülük və Şərab

İoniyaya edilən şərab ilə bağlı ilk göndərmə Ozan Homerosa (e.ə. 8-ci əsr) aiddir. Ozan, İliada dastanında “Pramnios” (və ya Pramnos) adlı bir şərabdan söz edər; ikinci dastanı Odisseyada isə cadugər Kirkenin Odissey və yoldaşlarını Pramnios şərabı ilə sərxoş edib saxladığını danışar. Pramniosdan sonrakı əsrlərdə Aristofan, Afiney və Yaşlı Plini kimi yazarlar da təriflə söz edərlər.

Smirna (İzmir): Aiolis ilə İoniya arasında sərhəd təşkil edən Smirna ilə bağlı ilk referanslar arasında Homerosun sözünü etdiyi Pramnios şərabı ən başda yer alır. Homeros Pramnios şərabının istehsal edildiyi yeri bildirməzkən, 8 yüz il sonra Yaşlı Plini daha dəqiq danışır. Homerosun da içində yer aldığı dastanlar çağında Pramnios şərabının sek içilmədiyi, pendir, un və bal ilə qarışdırıldığı danışılmaqdadır. Danışılanlara görə nə şirin, nə də tünddür; turşməzə, tox və qüvvətlidir.

Strabon isə Yaşlı Plinidən öncə Smirna şərabını gərək keyf gərəksə tibbi istifadələr baxımından dəyərli şərablar arasında sayar. Romalı kənd təsərrüfatı yazarı Markus Terentius Varro (e.ə. 116-27) Smirnada dəniz sahilində yetişən tənəklərin ildə iki dəfə məhsul verdiyini yazarkən, Yaşlı Pliniyə görə ildə üç dəfə məhsul alınmaqdadır.

Klazomenai: Klazomenainin (Urla İskelesi) şərabı ilə bağlı yazılı qaynaqlar Roma dövründə (eramızın 1. və 2. əsrləri) görünür. Həkim Dioskorides “De materia medica” adlı əsərində: “Klazomenai və Kos (İstanköy) şərabları isə, içlərində çox miqdarda dəniz suyu saxladıqları üçün həzmi asan, nəfəs açıcı ancaq mədə üçün dağıdıcı və sinirlər üçün zərərlidir” deyə yazar. Yaşlı Plini isə eyni mövzuda “Bu gün Klazomenai şərabı, daha az dəniz suyu qatılmağa başladığından bəri tərcih edilməkdədir” şəklində bir əlavə edər.

Eritray (Çeşme-Ildırı): Antik dövrün yemək və içki mütəxəssisi Afiney “Deipnosophistai” adlı əsərində Eritray şərabının “yumşaq və qoxusuz” olduğunu söyləyərkən, burada “üzüm salxımlarının dolğun və məhsuldar böyüdüyünü” işarə edər. Strabonun verdiyi məlumata görə “Mimasda yaşayan Eritraylılar arasında [Herakl] “İpoktonos” [böcək qıran] olaraq müqəddəsləşdirilir, çünki o İps deyilən bağ qurdunun kökünü qurutmuşdur, deyirlər ki, məxluqun tapılmadığı tək ərazi Eritraylılarındır”.

Teos (Seferihisar-Sığacık): Üzümçülüyü və şərabı haqqında məlumat verən günümüzə çatmış bir antik qaynaq olmamasına baxmayaraq Ellinistik dövrdə inşa edilmiş bir Dionis Məbədinə sahib olması və sikkələrində görülən üzüm salxımı təsvirləri Teosun bölgənin üzümçülüyünə və şərab istehsalına töhfəsinin kiçildilməməsi gərəkdiyini göstərməkdədir. Dionis Teosda “Setaneios” ləqəbi ilə də xatırlanmışdır. Bu, ümumiyyətlə torpaq məhsulları üçün “bu ilə aid” (primeur) mənasında bir sözdür.

Metropolis (Torbalı): Metropolis şəhəri Strabon tərəfindən yaxşı və keyfiyyətli şərab istehsal edən antik şəhərlər arasında sayılır.

Efes (Səlcuq): Şərabının keyfiyyəti ilə bağlı 3 antik yazardan 3 fərqli məlumat almaqdayıq. Həkim Dioskorides Efes yaxınlarındakı bağlardan əldə edilən və Phygelites (Phygela Şərabı) olaraq adlandırılan bir cins şərabdan söz edər. Bu şərab yüngül idi və mədəyə yaxşı gəlməkdəydi. Afiney isə Efesə yaxın bir kənd olan Latoreiada bölgənin ən keyfiyyətli şərabının əldə edildiyini bildirir. Yaşlı Plini isə bu məlumatlara qarşı Efes şərabının, dəniz suyu qatıldığı üçün mədəyə zərərli olduğunu və qaynadaraq içilməsi gərəkdiyini yazar.

Osmanlıda Şərab

Türkiyə yaş üzüm istehsalı sahəsində dünyada 5-ci ya da 6-cı sırada yer almaqdadır. Ancaq, günümüzdə mövcud bağların yalnız %3-ü şərablıq üzüm olaraq dəyərləndirilməkdədir. Bunun səbəbi olaraq Osmanlı dövründəki içki qadağaları və bu səbəblə ortaya çıxan şərabçılıqdakı geriləmə göstərilə bilər. Üzüm yetişdirilməsi qədərində yazılı olan bərəkətli Anadolu torpaqları, Osmanlı hakimiyyətinə girdiyində, üzümçülük və şərabçılıqda geriləmə başladı. Bu dövrdən etibarən sadəcə Rum və Erməni icmalarının təmsil etdiyi etnik azlıq qrupları şərab və hətta üzüm istehsalı ilə maraqlandılar. Dörd əsri aşan bir qadağan dövrü boyunca, minlərlə hektarlıq bağ rekoltesi, yerli üzümün süfrədə istehlakı və ya kişmiş edilməsiylə istehlak edildi. Ancaq, bu nöqtədə Osmanlının içki mədəniyyətini kənara atmamaq lazımdır. Qanuni, I. Əhməd, IV. Murad, Ovçu Mehmed, III. Səlim dövrlərində hər nə qədər içki qadağası qoyulsa da, məsələn Övliya Çələbiyə görə İstanbulda 160 meyxana və 6000 civarında içki satan dükan olduğu bildirilir. Tənzimatdan sonra qərbliləşmə hərəkatları şərabçılığı canlandırır və 1900-lərin başında Avropa bağları filloksera xəstəliyi ilə qıvrılarkən, Osmanlı 300 milyon litr şərab istehsal edib, böyük bir qismini ixrac edir.

Cümhuriyyət Sonrası Dövr və Günümüz

1923-cü ildə qurulan gənc Cümhuriyyət, sayca az amma idealist bir qurucular birliyi tərəfindən idarə edildi. Cümhuriyyətin baş memarı Atatürk, vizyoner kimliyi ilə bir-birindən çox fərqli sahələrdə işlər görülməsi mövzusunda yeni ölkənin itələyici gücü oldu. Osmanlı Dövlətinin oxuma bilən əhalisinin təxminən %5, oxuma-yazma bilənlərinin isə %2 səviyyəsində olduğunu xatırlayacaq olsaq, nə qədər bilik yığımının zəif olduğu bir cəmiyyət quruluşundan bəhs etdiyimiz daha asan aydın olar.

Gənc Cümhuriyyət çətin təhlükəsizlik qərarları almaq məcburiyyətində də qalmışdır. Bunlardan birisi mübadilə, yəni Yunanıstan və Türkiyə arasında əhali dəyişimi etmək idi. Bu dəyişimin ən ağır faturasını ödəyən sektor üzümçülük olmuşdur. Osmanlı siyasətlərində şərab istehsalı mövzusundakı icazə Xristian azlıqlara verilmiş, Rum xalqı həm üzümçülük həm şərabçılıq mövzusundakı bilik yığımının tək sahibi olmuşdur. Mübadilə ilə torpaqlarını tərk etmək məcburiyyətində qalan bu əhali, əsrlərdir yığılmış biliyi də geridə buraxmış və bu biliyə sahib çıxacaq bir qrup ortaya çıxmamışdır.

Kənd təsərrüfatının önəminin şüurunda olan idarəçi kadrlar bu boşluğu üzümçülük və şərabçılıq mövzusunda təhsil almaq üzrə xaricə tələbə göndərərək və təcrübəli mütəxəssisləri ölkəyə gətirərək bağlamaq istəmişlər və bu işlərdən uğurlu nəticələr almışlar. Ölkənin quruluş illərindəki bu işlərlə bu gün hər şeyə rəğmən ayağa qalxmış və bütün əngəlləmələrə rəğmən inkişafı sürdürən bir şərab sektorumuz olduğunu görürük.

Cümhuriyyətin quruluşuyla birlikdə, Türkiyədə kənd təsərrüfatı modernizasiyası çərçivəsində üzümçülük və şərabçılığın inkişaf etdirilməsi hədəflənmişdir. Mustafa Kamal Atatürkün vizyonuyla, yerli kənd təsərrüfatını gücləndirmə səyləri arasında üzüm və şərab istehsalı önəmli bir yer tutmuşdur. 1923-1950-ci illər arasında, dövlət dəstəyi ilə şərab istehsalında infrastruktur investisiyaları edilmiş və üzümçülük sektoru inkişaf etdirilməyə çalışılmışdır.

Dövlət Siyasətlərinin Rolu

Bu dövrdə, üzümçülüyə verilən önəm, Təkəl İdarəsinin 1925-ci ildə qurulmasıyla möhkəmlənmişdir. Təkəl, spirt istehsal və paylanmasını tənzimləmək və nəzarət etmək üçün qurulmuş, şərab istehsalında keyfiyyət standartlarını artırmaq üçün fəaliyyət göstərmişdir. Dövlət, yerli üzüm növlərinin (məsələn, Öküzgözü, Boğazkere, Narince) qorunmasını və inkişaf etdirilməsini təşviq etmişdir. Üzümçülük sektorunun dəstəklənməsi, xaricə tələbə göndərilərək müasir üzümçülük texnikalarının öyrənilməsiylə də təmin edilmişdir.

İnvestisiyalar və Modernizasiya

İlk olaraq 1930-cu ildə Tekirdağda Üzümçülük və Araşdırma İnstitutu quruldu. Ayrıca 1930-cu və 1940-cı illərdə, şərab istehsalının artırılması və keyfiyyətin yüksəldilməsi məqsədilə dövlət əliylə şərab fabrikləri qurulmuşdur. 1939-da Tekirdağ Şərab Fabriki, 1943-cü ildə Atatürk Meşə Təsərrüfatı Şərab Fabriki, 1944-cü ildə Nevşehirdə Ürgüp Şərab Fabriki və 1946-da Elazığ Şərab Fabriki xidmətə açılmışdır. Bu fabriklər, ətraflarındakı üzümçülük fəaliyyətlərini təşviq etmiş və yerli iqtisadiyyata töhfə vermişdir. Eyni zamanda, Türkiyənin fərqli bölgələrində yerli üzüm növlərinə uyğun müasir istehsal texnikaları tətbiq edilmişdir.

Günümüzdə ölkəmizdə sayı zaman zaman dəyişməklə birlikdə, son sənədlər işığında 165 civarında şərabxana olduğu rapor edilməkdədir.

Yerli və İxrac Bazarlarına Fokuslanma

Üzümçülük və şərabçılığa edilən investisiyalar, sadəcə yerli istehlakla məhdud qalmamış, eyni zamanda beynəlxalq bazarlara açılmağı da hədəfləmişdir. Türkiyə, Avropa bazarında rəqabət edə bilmək üçün müasir şərab istehsal texnikaları istifadə edərək yüksək keyfiyyətli şərablar istehsal etməyə fokuslanmışdır. Dövlətin bu sahədəki dəstəyi, yerli üzüm növlərinin qorunmasına istiqamətli siyasətlərlə də möhkəmlənmişdir. 2-ci Dünya Müharibəsi sonrasında yıxılmış Avropada üzümçülük və şərabçılığın toparlanması mövzusunda işlər görülərkən Türkiyə bu işlərin bir parçası olmuş, 1946-cı ildə OIV Beynəlxalq Üzümçülük və Şərabçılıq Təşkilatına üzv olmuş və 1947-ci ildə Təşkilatın illik toplantısı Türkiyənin ev sahibliyi ilə İstanbulda keçirilmişdir.

1923-1950-ci illər arasında Türkiyənin şərabçılığa istiqamətli siyasətləri modernizasiya, keyfiyyət və yerli istehsala söykənməkdəydi. Bu dövrdə qurulan fabriklər və edilən investisiyalar, üzümçülük sektorunun inkişafına önəmli töhfələr vermiş və irəliləyən illərdə Türkiyənin şərab istehsalında söz sahibi bir ölkə olmasına zəmin hazırlamış, amma 1950 sonrasında dəyişən siyasətlərlə Türkiyə bu hədəfdən uzaqlaşmışdır.

Biblioqrafiya

• Lucretius, Kainatın Quruluşu (De rerum natura).
• Plinius, Naturalis Historia XIV.II
• Richard Seaford, Dionis (Dionysos), Routledge, 2006.
• Homeros, İliada.
• Deniz Gezgin, Bitki Mifləri (Bitki Mitosları).
• Robert Graves, Ağ İlahə (The White Goddess).
• ​Pierre Grimal, Mifologiya Lüğəti (Dictionnaire de la mythologie grecque et romaine).