“Һәм Нух игенсе булып китте һәм йөҙөм баҡсаһы ултыртты, һәм шәраб эсеп иҫерек булды.”

Яратылыш (9:20,21)

Шәраб; Анадолуның боронғо халыҡтары мәҙәниәтенең бер өлөшө. Нух пәйғәмбәр исеме менән бәйле бер риүәйәттә, Нух пәйғәмбәр туфандан һуң хайуандары менән Ағры тауы итәгендә йәшәй башлай. Тамаҡтарын туйҙырыр өсөн тирә-яҡта йөрөгән хайуандарҙан кәзәнең бер көн ғәҙәттән тыш шат күңелле булып ҡайтыуын күрә. Был хәл көндәр буйы дауам иткәс, Нух пәйғәмбәр кәзәһенең артынан барып, был хәлдең ул ашаған бер емештән килеп сыҡҡанын асыҡлай. Үҙе лә был емеште бик оҡшата һәм тормошто алһыу төҫтәрҙә күрһәтеүсе йөҙөм һыуына мөкиббән китә.

Нух пәйғәмбәрҙең бәхетле булыуын күргән шайтан, аның шатлығын көнләшеп, ялҡынлы һулышы менән йөҙөм ағастарын киптерә. Нух пәйғәмбәр ҡайғыһынан урын өҫтөнә ятҡас, риүәйәт буйынса, шайтан инсафҡа килеп, был емеште яңынан тергеҙеү өсөн нимә эшләргә кәрәклеген әйтә. Әгәр емештең тамыры асылып, хайуандарҙан етеһенең ҡаны менән һуғарылһа, йөҙөм ағасы йәнләнәсәк. Арыҫлан, юлбарыҫ, эт, айыу, әтәс, һайыҫҡан һәм төлкөнән торған ҡорбандар һайланып, йөҙөм ағасы уларҙың ҡаны менән һуғарыла һәм бер йылдан һуң үҫемлек ҡабат йәнләнә, япраҡ һәм емеш бирә башлай.

Бына шушы сәбәптән, риүәйәткә күрә, шәраб эсеп иҫерек булған кешенең ҡыланыштары күҙәтелгәндә был ете хайуандың холҡо сағылышы күренә. Әле арыҫлан кеүек ҡыйыу, әле юлбарыҫ кеүек йыртҡыс, айыу кеүек көслө, эт кеүек һуғышсан, әтәс кеүек тауышлы, төлкө кеүек хәйләкәр, һайыҫҡан кеүек һүҙсән булалар.

Шәраб менән бәйле быға оҡшаш бик күп риүәйәттәр һөйләнелгән Анадолу; Грузия, Әрмәнстан, Әзербайжан, Көнбайыш Иран һәм Загрос тауҙарын эсенә алған төбәк менән берлектә, ысынбарлыҡта йөҙөмсөлөктөң һәм шәрабтың тыуған ерҙәре араһында. Кешелек ултыраҡ тормошҡа күскәнсе үк татлы емеше һәм һут һыуы артынан йөрөгән vitis silvestrisты vitis viniferaға әйләндерерлек сабырлыҡты һәм зирәклекте күрһәткән.

Үткәрелгән археологик ҡаҙыу эштәрендә неолит осороноң ахырҙарында, йәғни б.э.т. 6000 йылдарҙа Грузияның көньяғындағы ике ауылда табылған көршәктәрҙә шәраб эҙҙәре осраны. Был эҙҙәр тик шәраб яһалғанда барлыҡҡа килә торған тартар кислотаһынан башҡа нәмә түгел ине. Билдәле булған иң боронғо шәрабхана иһә Әрмәнстанда 2012 йылда табылды. Арени-1 мәмерйәһендә табылған был шәрабхананың б.э.т. 4000 йылдарға ҡарауы, тимәк, 6000 йәштә булыуы фаразлана. Ҡыҫҡаһы, бөгөн бокалығыҙҙан бер йотом алғанда һеҙ 8000 йыллыҡ тарихты йотаһығыҙ.

Мифологияла Шәраб

Боронғо Греция һәм Римдан Христиан мәҙәниәтенә күсеү процесында һүҙ эйәһе булған шәраб, ғаилә һәм йәмғиәт тормошонда, байрамдарҙа, дини йолаларҙа төп ролде уйнаны. Меңәрләгән йыллыҡ сәйәхәтендә, тормош эсендәге урыны менән еңеү тантаналарында түр башына ултырҙы. Бик күп цивилизация мәҙәниәтенең үҙәгендә урынлашып, мифологияның да элементына әйләнде. Мифологияла шәраб күбеһенсә илаһи мотивтар менән урын алһа, Мысырлыларҙан Гректарға, Римлыларға ҡәҙәр бик күп цивилизацияла уның исеменә илаһтар бағышланды. Мифологик риүәйәттәрҙә йөҙөм ағасы, йөҙөм һәм шәраб мөнәсәбәте төрлө концепцияларҙа эшкәртелде. Йөҙөмдөң уңдырышлы булыуын тәьмин итеү маҡсаты менән илаһтар өсөн ҡорбан салыу тураһындағы риүәйәттәр, шәраб илаһтары һәм ғибәҙәтханалар, мифологияла шәраб мотивтарының тулыландырыусы элементтары араһында урын алды. Шәрабты изге тип һанаған Мысырлылар шәраб илаһтарына Осирис, Гректар Дионис, Римлылар иһә Бахус исемен бирҙеләр.

Фригиялылар, Гректар һәм Римлыларҙың Роле

Империялар күтәрелеп емерелгән һайын Анадолуның шәрабсылыҡ традицияһы ла үҫеш алды. Фригиялылар, Гректар һәм Римлылар йөҙөмсөлөк мөхитенең формалашыуында мөһим роль уйнанылар. Яңы йөҙөм төрҙәрен таныттылар, шәраб яһау сәнғәтен үҫтерҙеләр һәм йөҙөм баҡсаларын ил күләмендә киңәйттеләр.

Византия Осоронда Ышаныу Символы Булараҡ Шәраб

Византия осоронда шәраб дини йолаларҙың бер өлөшө булараҡ изге әһәмиәткә эйә булды. Монастырҙар шәраб яһауҙың, һөнәрселектең һаҡланыуы һәм үҫтерелеүе менән бер рәттән изге шәрабтар ҙа етештерә торған үҙәктәргә әйләнде.

Европаның Шәраб менән Танышыуы

Европаға Нисек Килде?

Европа шәраб менән беренсе етди бәйләнешен Эгей аша ҡорҙо. Эгей диңгеҙенең көньяғында урынлашҡан Крит утрауында йәшәүсе Миностар шәрабты етештерә лә, сауҙаһын да алып бара ине. Шунан Грек материгында йәшәүсе Микендар, шәрабты дини йолалар һәм һарай иҡтисадының үҙәгенә ҡуйҙы. Был этапта шәраб инде “осраҡлы эсемлек” түгел, ә мәҙәни элемент хәленә килде.

Боронғо Греция (Б.Э.Т. 1600 – Б.Э.Т. 300)

Шәраб етештереүҙе системалаштырҙылар. Ауыл хужалығы техникаларын үҫтерҙеләр. Шәраб көндәлек тормоштоң, дини йолаларҙың, фәлсәфи симпозиумдарҙың үҙәгендә ине. Грек колониялары ярҙамында шәраб Сицилия, Көньяҡ Франция (Марсель), Ҡара диңгеҙ яр буйҙарына таралды.

Рим Империяһы (Б.Э.Т. 200 – Б.Э. 400)

Төп ҙур таралыш Римлылар менән булды. Беренсе тапҡыр Терруар төшөнсәһен һиҙемләү дәрәжәһендә ҡулландылар. Йөҙөмсөлөктө системалы хәлгә килтерҙеләр. Шәрабты хәрби һәм сауҙа логистикаһының бер өлөшө яһанылар. Бөгөнгө Франция (Галлия), Германия (Рейн), Испания, Португалия кеүек төбәктәрҙә йөҙөм төрҙәрен һайлап алып, беренсе ҙур йөҙөм баҡсаларын ҡорҙолар. Һаҡлау һәм ташыу техникаларын үҫтерҙеләр. Бөгөнгө көндә “классик Европа шәраб төбәктәре” тип атаған урындарҙың күбеһе Рим мираҫы булып тора.

Урта Быуат: Сиркәү осоро (Б.Э. 500–1500)

Рим емерелгәс, монастырҙар һәм сиркәү шәрабты һаҡлап ҡалды. Бенедикт һәм Цистерциан монахтары йөҙөм баҡсаларын иҫәпкә алдылар. Ғибәҙәт шәрабы ярҙамында йөҙөмсөлөк һис өҙөлмәне. Өлөшлө йөҙөм баҡсалары системаһын үҫтереп (бигерәк тә Бургундияла) сифатты һәм дауамлылыҡты тәьмин иттеләр. Бөгөнгө Cru, Clos, Monopole кеүек төшөнсәләрҙең нигеҙе был осорҙа һалынды һәм Бургундия, Шампань, Рейнгау кеүек төбәктәр был осорҙа балҡыны.

Финикиялылар (Б.Э.Т. 1500–800)

Шәрабты сауҙа продукты хәленә килтергән беренсе цивилизация. Финикиялылар актив рәүештә диңгеҙ сауҙаһы менән шөғөлләнеүсе ҡәүем ине. Шуға күрә Көнсығыш Урта диңгеҙҙән Греция, Көньяҡ Италия, Испания, Көньяҡ Франция яр буйҙарына шәраб сауҙаһын алып барғанда, шул уҡ ваҡытта йөҙөм үҫентеләрен һәм шәраб яһау белемен дә ташынылар.

Шәрабта Брендлашыу Аҙымдары

Шәрабтың боронғо осор ысулы менән башланған етештерелеүе, б.э.т. 3000 йылдарҙа Мысырлылар тарафынан резина ҡушылыуы менән ғүмерен оҙайтты. Мысырҙа киң ауыҙлы көршәктәрҙә шәраб яһау киң таралды, йылландырылған шәрабтың нигеҙе һалынды. Шәраб көршәктәренә шәрабтың брендын яҙған Мысырлылар, шулай итеп шәрабта брендлашыуҙың да беренсе аҙымдары яһанылар (беренсе этикеткалау). Римлылар шәрабҡа сәскә, емеш, ҡарағай һут һыуы, резина, бал кеүек матдәләр өҫтәп, бөгөнгө шәраб мәҙәниәтенең нигеҙҙәрен һалдылар.

Шәраб Етештереүҙә Иҫке Донъя һәм Яңы Донъя Илдәре

Иҫке Донъя шәраб илдәре – шәрабсылыҡтың тарихи яҡтан башланған, ҡағиҙәләрҙең һәм традицияларҙың көслө булған ерҙәре. Төп илдәр:

• Франция
• Италия
• Испания
• Германия
• Португалия
• Греция
• Венгрия
• Австрия
• Грузия (Иң боронғо шәраб мәҙәниәттәренең береһе.)
• Төркиә (Тарихи яҡтан Иҫке Донъя тип ҡабул ителә. Ләкин этикеткалау һәм һығылмалы етештереү ҡағиҙәләре яғынан Яңы Донъя стиле өҫтөнлөк итә.)

Грузия һәм Төркиәне айырым тотоп ҡараһаҡ, иҫке донъя илдәренең төп үҙенсәлектәре:

• Терруар алғы планда (тупраҡ, климат, микроклимат),
• Этикеткаларҙа күбеһенсә төбәк исеме яҙыла (Bordeaux, Barolo кеүек),
• Этикеткаларҙа шәрабтың сифатын күрһәтеүсе ғибәрәләр. (Grand Cru, Cru Classico, Grand Riserva, AOC, DOC, DOCG, DO һ.б.)
• Юғарыраҡ әселек, тигеҙерәк спирт дәрәжәһе,
• Имән ҡулланыу ғәҙәттә самалыраҡ,
• Ҡаты һәм деталле законлы классификация һәм сикләүҙәр.

Яңы Донъя тип атаған илдәр шәраб менән боронғо осорҙарҙа түгел, сағыштырмаса күпкә һуңраҡ, күбеһенсә Европалы колонизаторҙар ярҙамында танышты. Дөйөм алғанда, Яңы Донъя шәраб илдәрен: АҠШ, Чили, Аргентина, Көньяҡ Африка, Австралия, Яңы Зеландия рәүешендә һанап китергә мөмкин. Был илдәрҙең шәраб менән танышыуы 15–18 быуаттарға тура килә. Яңы Донъя илдәрендә шәраб етештереү һығылмалыраҡ ҡағиҙәләргә буйһона. Шәрабтарҙың этикеткаларында төбәк исеменән бигерәк, йөҙөм исеме урын ала.

Илдәрҙе айырым-айырым ҡарап сыҡһаҡ:

• Чили: 1548–1555 тирәһендә шәраб менән танышты. Испан миссионерҙары тарафынан килтерелде. Маҡсат – ғибәҙәт шәрабы яһау ине. Яңы Донъяның иң иртә шәраб мәҙәниәттәренең береһе.
• Аргентина: 1556–1560 йылдарҙа йәнә Испандар тарафынан Анд тауҙары итәктәрендә йөҙөм баҡсалары ҡоролдо. Юғары бейеклек арҡаһында йөҙөмсөлөк тиҙ үҫеш алды.
• АҠШ: Американың шәраб менән танышыуы 16 быуат ахыры – 17 быуат араһына тура килә. Ни ҡыҙғаныс, Америкала беренсе ынтылыштар уңышһыҙ булды. 1760 йылдарҙа иһә Европа йөҙөмө (Vitis vinifera) тамыр йәйә башланы. Әммә ысын һикереш 19 быуатта – Калифорния төбәгендә булды.
• Көньяҡ Африка: Көньяҡ Африка 1655 йылдарҙа шәраб менән танышты.
• Австралия: Австралия, Инглиз колониялары менән берлектә 1780 йылдарҙа шәраб менән танышты. Был илдә 1820–1830 йылдар араһында системалы йөҙөмсөлөк башланды.
• Яңы Зеландия: Яңы Зеландияла 1819 йылда миссионерҙар беренсе йөҙөм баҡсаларын ултыртты. Ил ысын үҫешен 20 быуаттың икенсе яртыһында күрһәтте һәм Sauvignon Blanc менән донъя сәхнәһенә сыҡты.

Боронғо Осорҙа Анадолула Йөҙөмсөлөк һәм Шәраб

Анадолула ҡаҙыу эштәре ваҡытында Неолит тораҡ пункттарының бары тик икеһендә генә ҡырағай йөҙөм төштәре асыҡланған. Быларҙың береһе Невали Чори (Б.Э.Т. 8400-8200) (Шанлыурфа-Хилван районы), икенсеһе иһә Жанһасан III (Ҡараман-Жанһасан ауылы) торағы. Был осорҙа йөҙөмдөң культуралаштырылған булыуын күрһәтеүсе дәлил юҡ. Шулай уҡ Анадолу Неолитындағы сикле һандағы һауыт формалары шәраб мәҙәниәтенең барлығына ишара итеү яғынан бик үк етерлек түгел.

Неолит осоронан һуң килгән һәм Халколит тип аталған осорҙа (Б.Э.Т. 4800-3000) кеше йәшәгән ҡалҡыулыҡ ҡаҙыуҙарында (Коружутепе-Элязыг-Ашағы Ичме ауылы; Ҡорбан ҡалҡыулығы-Шанлыурфа-Жүмжүмә ауылы; Ойлум ҡалҡыулығы-Килис-Ойлум ауылы) ҡулға эләккән йөҙөм төштәренең күпселеге ҡырағай йөҙөм продукты булыуға ҡарамаҫтан, Хассек ҡалҡыулығында (Шанлыурфа-Сиверек-Юғары Тиллакин ауылы) йөҙөмдөң культуралаштырылғанын күрһәтеүсе йөҙөм төштәре табылған.

Халколит осоро мәҙәниәте төрле һауыт формаларының, бигерәк тә бокал төрөндәге һауыттарҙың барлыҡҡа килә башлаған осоро. Йөҙөмсөлөк һәм шәраб етештереүҙең Анадолуға был осорҙа таралған булыуын алға һөрөү мөмкин.

Б.Э.Т. 3 меңйыллыҡтың икенсе яртыһына ҡараған Үҙәк Анадолула Хатти мәҙәниәтенә ҡараған Алажаһөйөк батша ҡәберҙәрендә үлгән кешегә бүләк булараҡ ҡуйылған алтын бокалдар һәм томшоҡ ауыҙлы көршәктәр был осорҙа Анадолула шәрабтың бигерәк тә идарасы синыфтар араһында киң ҡулланылғанын күрһәтә.

Анадолула яҙыуҙың ҡулланылышы менән бергә йөҙөмсөлөк, кәм тигәндә яҡынса 1500 йылды артта ҡалдырған һәм өлгөрөп еткән бер етештереү эшмәкәрлеге булараҡ ҡаршыбыҙға сыға. Б.Э.Т. 2000 йылдар тирәһендә Төньяҡ Месопотамиянан килгән Ассириялы сауҙагәрҙәр ярҙамында Анадолула ҡулланыла башлаған сөй яҙыулы сауҙа документтарында, бурыс ваҡыты булараҡ та булһа, беренсе тапҡыр йөҙөм йыйыу тураһында һүҙ бара. Кайсери янындағы Күлтәпәлә (Каниш) Колония Осорона (Б.Э.Т. 2000-1750) ҡараған цилиндр мисәт баҫмалары өҫтөндә илаһтарға шәраб тәҡдим итеү күренештәре (либация) киң таралған.

Хетт закондарында “йөҙөм баҡсаһы”, “йөҙөм сыбығы” һәм “шәраб” менән бәйле хөкөмдәр һәм йөҙөм баҡсаларына килтерелгән зыяндарҙы ҡаплау менән бәйле матдәләр бар.

Сөй яҙыулы документтар бары тик дәүләткә йәки ғибәҙәтханаларға ғына түгел, шул уҡ ваҡытта шәхестәргә ҡараған йөҙөм баҡсаларының барлығы тураһында ишаралар бирә. Хетт дини байрамдары араһында урын алған йөҙөм йыйыу байрамы йөҙөмсөлөккә бирелгән әһәмиәттең билдәһе булараҡ баһаланырға мөмкин. Хетт сөй яҙыулы текстарында йөҙөм, йөҙөм ағасы һәм шәраб өсөн шул уҡ һүҙ (Шумерса идеограмма Гестин, Хеттса уҡылышы вияна) ҡулланыла һәм шәрабтың төрлө төрҙәренән (яңы, татлы шәраб; иҫке, йылландырылған шәраб; әсе шәраб; татлы шәраб; яҡшы шәраб; таҙа, саф шәраб; ҡыҙыл шәраб һ.б.) һүҙ бара.

Хетт рәсми яҙышыуҙарында йөҙөм баҡсалары менән бәйле киҫәтеүҙәр бар. Мәҫәлән, бер Хетт батшаһының бер ҡаланың идарасыһына ебәргән хатында йөҙөмдәрҙең ваҡытында киҫелеүе һәм һуңға ҡалыу сәбәпле зыян күрмәүҙәре теләнелә, икенсе бер хатта иһә йөҙөмдәрҙең киҫелерлек өлгөргәнлеккә ирешеүе һәм баш ҡаланан йөҙөм йыйыу өсөн кешеләрҙең ебәрелеүе һорала.

Хетт империяһы осоро документтарында Анадолула Виянаванда (шәраб ҡалаһы) исемен йөрөткән бер ҡаланан һүҙ бара. Был ҡала, Классик Осорҙарҙа Ойноанда (Ойнос боронғо Грекса шәраб тимәктер) булараҡ белгәнебеҙ Ликия ҡалаһы булырға тейеш.

Хетт инаныу донъяһында 15 илаһ һәм алиһә бар. Быларҙан Эреш.Ки.Гал Ҡояш Илаһы. Хетттарҙың шәраб көршәгенең аҫтағы рәсемдә лә күренеүенсә уртаһы буш. Бының сәбәбе Ҡояш Илаһының көршәктәге шәрабты изгеләштереүе өсөн.

Шулай итеп, Хетттарҙа шәраб һуғышҡа барыусы ғәскәриҙәрҙең һәм дә өйләнешкән парҙарҙың тантаналарында ҡулланыла ине. Әммә шәраб алдан көршәккә тултырыла һәм иртән әле ҡояш сыҡмаған килеш тораҡтың иң бейек ҡалҡыулығына ҡояшҡа ҡаршы буласаҡ рәүештә урынлаштырыла һәм шулай итеп беренсе ҡояш нурҙарының көршәктең уртаһынан үтеүе тәьмин ителеп, шәрабтың Ҡояш Илаһы тарафынан изгеләштерелеүе тәьмин ителә. Һуғышҡа барыусы ғәскәриҙәр ҙә изгеләштерелгән шәрабты тәҡдим итеүсе хеҙмәткәрҙең алдында сиратҡа баҫып, был шәрабтан бер бокал эсә ине. Шулай итеп ғәскәриҙәрҙең һуғышта батырлыҡтар күрһәтеп һуғыштың еңеләсәгенә ышаныла ине. Шулай уҡ туйҙарҙа ла өйләнешеүсе заттар никахтарының сәләмәт барыуы уй-фекере менән Ҡояш Илаһы тарафынан изгеләштерелгән был шәрабты эсәләр ине.

Хетт Империяһы яҡынса Б.Э.Т. 1200 йылдарҙа емерелгәс, Хетттар Үҙәк Анадолуның аҫҡы өлөштәре менән Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Анадолула бәклектәр хәлендә барлыҡтарын яҡынса Б.Э.Т. 7 быуатҡа ҡәҙәр дауам иттерҙеләр һәм кәрәк мәҙәни, кәрәк ауыл хужалығы белемдәрен тирә-яҡтағы заманса мәҙәниәттәргә тапшырыуға ирештеләр. Бына шушы кесе батшалыҡтарҙан береһенә ҡараған ерҙәрҙә табылған Ивриздәге ҡая рельефының өҫтөндә, ҡулдарында йөҙөм тәлгәштәре һәм башаҡ бәйләмдәре тотҡан һәм билендә изге ураҡ йөрөткән бер бәрәкәт илаһы кемлегендәге йәшен илаһы Тархун/Санда менән ҡаршыһындағы Тувана Бәйе Варпалавас (Б.Э.Т. 8 быуат) һүрәтләнгән. Илаһтың башы һәм батшаның биле артында иероглиф яҙыуҙарҙың ҡыҫҡаса батшаның: “Мин бәләкәй бала саҡта бында йөҙөм үҫентеләре ултыртҡан инем, илаһ уларҙы һаҡланы, улар хәҙер йөҙөм бирәләр” аңлатмаһын үҙ эсенә алғаны аңлашыла.

Адана Археология Музейында күргәҙмәгә ҡуйылған Марашта табылған бер ҡәбер рельефы өҫтөндә ҡулдарын икенсеһенең иңсәләренә ҡуйған бер ир менән ҡатын һүрәтләмәһендә лә күренеүенсә ҡулында йөҙөм тәлгәше тотҡан ир кеше бер шәраб сауҙагәре булырға тейеш. Ҡатынының таҡҡан биҙәнеү әйберҙәре шәраб сауҙагәренең байлығының бер билдәһе булып һаналырға мөмкин.

Классик Осорҙа Анадолула Йөҙөмсөлөк һәм Шәраб

Ионияға яһалған шәраб менән бәйле беренсе иҫкә алыу Шағир Гомерға (Б.Э.Т. 8 быуат) ҡарай. Шағир, Илиада дастанында “Прамниос” (йәки Прамнос) исемле бер шәрабтан һүҙ итә; икенсе дастаны Одиссеяла иһә сихырсы Киркенен Одиссей һәм дуҫтарын Прамниос шәрабы менән иҫерек итеп тотоп ҡалғанын һөйләй. Прамниостан һуңғы быуаттарҙа Аристофан, Афиней һәм өлкән Плиний кеүек яҙыусылар ҙа маҡтау менән һүҙ итәләр.

Смирна (Измир): Эолия менән Иония араһында сик төҙөүсе Смирна менән бәйле беренсе һылтанмалар араһында Гомерҙың һүҙ иткән Прамниос шәрабы иң башта урын ала. Гомер Прамниос шәрабының етештерелгән урынын билдәләмәгәндә, 8 быуат һуңраҡ Өлкән Плиний тағы ла теүәлерәк һөйләй. Гомерҙың да эсендә урын алған дастандар осоронда Прамниос шәрабының бары тик үҙе генә эселмәүе, сыр, он һәм бал менән буталғаны һөйләнә. Һөйләнгәндәргә күрә ул ни татлы, ни ҡуйы түгел; ҡырыҫ, туҡ һәм ҡеүәтле.

Страбон иһә Өлкән Плинийҙан алда Смирна шәрабын кәрәк кәйеф, кәрәк медицина ҡулланыштары яғынан ҡиммәтле шәрабтар араһында һанай. Римлы ауыл хужалығы яҙыусыһы Маркус Терентиус Варро (Б.Э.Т. 116-27) Смирнала диңгеҙ ярында үҫкән йөҙөм ағастарының йылда ике тапҡыр уңыш биргәнен яҙғанда, Өлкән Плинийға күрә йылда өс тапҡыр уңыш алына.

Клазоменаи: Клазоменаиның (Урла Искелесе) шәрабы менән бәйле яҙма сығанаҡтар Рим осоронда (Б.Э. 1 һәм 2 быуаттар) күренә. Табип Диоскорид “De materia medica” исемле әҫәрендә: “Клазоменаи һәм Кос (Истанкой) шәрабтары иһә, эстәрендә күп күләмдә диңгеҙ һыуы булдырғандары өсөн эшкәртеүгә еңел, һулыш асыусы, әммә ашҡаҙан өсөн зыянлы һәм нервылар өсөн зарарлы” тип яҙа. Өлкән Плиний иһә шул уҡ темала “Бөгөн Клазоменаи шәрабы, аҙраҡ диңгеҙ һыуы ҡушыла башлағандан бирле өҫтөн күрелә” формаһында бер өҫтәмә яһай.

Эритраи (Чешме-Ылдыры): Боронғо осорҙоң ашамлыҡ һәм эсемлек белгесе Афиней “Deipnosophistai” исемле әҫәрендә Эритраи шәрабының “йомшаҡ һәм исһеҙ” булғанын әйткәндә, бында “йөҙөм тәлгәштәренең тулы һәм уңдырышлы үҫкәнен” ишара итә. Страбондың биргән мәғлүмәтенә күрә “Мимаста йәшәүсе Эритраилылар араһында [Геракл] “Ипоктонос” [бөжәк ҡырыусы] булараҡ изгеләштерелә, сөнки ул Ипс тигән йөҙөм ҡоротҡосоноң нәҫелен ҡоротҡан, тиҙәр ки, йән эйәһенең булмаған берҙән-бер ер Эритраилыларныҡы”.

Теос (Сеферихисар-Сыгажыҡ): Йөҙөмсөлөгө һәм шәрабы тураһында мәғлүмәт биреүсе беҙҙең көнгә ирешкән бер боронғо сығанаҡ булмауға ҡарамаҫтан, Эллинистик осорҙа төҙөлгән бер Дионис Ғибәҙәтханаһына эйә булыуы һәм тәңкәләрендә күренгән йөҙөм тәлгәше һүрәттәре Теос төбәгенең йөҙөмсөлөгөнә һәм шәраб етештереүенә өлөшөнөң кәмһетелмәүе кәрәклеген күрһәтә. Дионис Теоста “Сетанейос” ҡушаматы менән дә иҫкә алынған. Был, ғәҙәттә тупраҡ продукттары өсөн “был йылға ҡараған” (primeur) мәғәнәһендәге бер һүҙ.

Метрополис (Торбалы): Метрополис ҡалаһы Страбон тарафынан яҡшы һәм сифатлы шәраб етештереүсе боронғо ҡалалар араһында һанала.

Эфес (Селчук): Шәрабының сифаты менән бәйле 3 боронғо яҙыусынан 3 төрле мәғлүмәт алабыҙ. Табип Диоскорид Эфес янындағы йөҙөм баҡсаларынан алынған һәм Фигелитес (Фигела Шәрабы) булараҡ аталған бер төр шәрабтан һүҙ итә. Был шәраб еңел ине һәм ашҡаҙанға яҡшы килә ине. Афиней иһә Эфесҡа яҡын бер ауыл булған Латореяла төбәктең иң сифатлы шәрабының алынғанын белдерә. Өлкән Плиний иһә был мәғлүмәттәргә ҡаршы Эфес шәрабының, диңгеҙ һыуы ҡушылғаны өсөн ашҡаҙанға зыянлы булғанын һәм ҡайнатып эселеүе кәрәклеген яҙа.

Ғосманлыла Шәраб

Төркиә йәш йөҙөм етештереү өлкәһендә донъяла 5 йәки 6 урында тора. Ләкин, бөгөнгө көндә булған йөҙөм баҡсаларының бары тик %3ы ғына шәраблыҡ йөҙөм булараҡ файҙаланыла. Бының сәбәбе булараҡ Ғосманлы осорондағы эсемлек тыйыуҙары һәм шушы сәбәпле барлыҡҡа килгән шәрабсылыҡтағы артҡа сигеш күрһәтелергә мөмкин. Йөҙөм үҫтерелеү яҙмышында яҙылған бәрәкәтле Анадолу тупраҡтары, Ғосманлы хакимиәтенә кергәс, йөҙөмсөлөк һәм шәрабсылыҡта артҡа сигеш башланды. Был осорҙан башлап бары тик Грек һәм Әрмән йәмғиәттәре вәкиллегендәге этник аҙсылыҡ төркөмдәре шәраб һәм хатта йөҙөм етештереү менән ҡыҙыҡһындылар. Дүрт быуаттан артыҡ бер тыйыу осоро дауамында, меңәрләгән гектарлыҡ йөҙөм уңышы, ерле йөҙөмдөң табында ҡулланылыуы йәки йөҙөм киптерелеүе менән ҡулланылды. Ләкин, был нөктәлә Ғосманлының эсемлек мәҙәниәтен ситкә ҡуймаҫҡа кәрәк. Кануни, I Әхмәт, IV Морад, Авжы Мәхмәт, III Сәлим осорҙарында һәр ни ҡәҙәр эсемлек тыйыуы ҡуйылһа ла, мәҫәлән Әүлиә Чәләбигә күрә Истанбулда 160 мәйхана һәм 6000 тирәһендә эсемлек һатыусы кибет булғаны билдәләнә. Танзиматтан һуң көнбайышлашыу хәрәкәттәре шәрабсылыҡты йәнләндерә һәм 1900 йылдарҙың башында Европа йөҙөм баҡсалары филлоксера ауырыуы менән интегәкәндә, Ғосманлы 300 миллион литр шәраб етештереп, ҙур бер өлөшөн экспортлай.

Республиканан Һуңғы Осор һәм Бөгөнгө Көн

1923 йылда төҙөлгән йәш Республика, һан яғынан аҙ, әммә идеалист бер нигеҙ һалыусылар йәмғиәте тарафынан идара ителде. Республиканың баш архитекторы Ататөрк, күрәҙәсе шәхесе менән бер-береһенән бик төрлө өлкәләрҙә эштәр башҡарылыуы тураһында яңы илдең этәргес көсө булды. Ғосманлы Дәүләтенең уҡый белгән халыҡ һанының яҡынса %5, уҡый-яҙа белгәндәренең иһә %2 дәрәжәһендә булғанын иҫкә төшөрһәк, ни дәрәжәлә белем тупланмаһының зәғиф булған бер йәмғиәт төҙөлөшөнән һүҙ барғаны еңелерәк аңлашылыр.

Йәш Республика ауыр именлек ҡарарҙары алырға мәжбүр ҙә ҡалған. Быларҙан береһе мөбадәлә, йәғни Греция һәм Төркиә араһында халыҡ алмашы яһау ине. Был алмаштың иң ауыр түләүен түләгән сектор йөҙөмсөлөк булған. Ғосманлы сәйәсәттәрендә шәраб яһау тураһындағы рөхсәт Христиан аҙсылыҡтарға бирелгән, Грек халҡы кәрәк йөҙөмсөлөк, кәрәк шәрабсылыҡ тураһындағы белем тупланмаһының берҙән-бер хужаһы булған. Мөбадәлә менән ерҙәрен ҡалдырып китергә мәжбүр булған был халыҡ, быуаттар буйы тупланған белемде лә артта ҡалдырған һәм был белемгә эйә сығасаҡ бер төркөм барлыҡҡа килмәгән.

Ауыл хужалығының әһәмиәтен аңлаған идарасы кадрҙар был бушлыҡты йөҙөмсөлөк һәм шәрабсылыҡ тураһында белем алыу өсөн сит илгә студент ебәреп һәм тәжрибәле белгестәрҙе илгә килтереп ябырға теләгәндәр һәм был эштән уңышлы һөҙөмтәләр алғандар. Илдең төҙөлөү йылдарындағы был эштәр менән бөгөн һәр нәмәгә ҡарамаҫтан аяҡҡа баҫҡан һәм бөтөн кәртәләргә ҡарамаҫтан үҫеште дауам иттергән бер шәраб секторыбыҙ булғанын күрәбеҙ.

Республиканың төҙөлөүө менән бергә, Төркиәлә ауыл хужалығы модернизацияһы сиктәрендә йөҙөмсөлөк һәм шәрабсылыҡтың үҫтерелеүе маҡсат итеп ҡуйылған. Мостафа Кәмал Ататөрктөң күрәҙәселеге менән, ерле ауыл хужалығын көсәйтеү тырышлыҡтары араһында йөҙөм һәм шәраб етештереү мөһим бер урын тотҡан. 1923-1950 йылдар араһында, дәүләт ярҙамы менән шәраб етештереүҙә инфраструктура инвестициялары яһалған һәм йөҙөмсөлөк секторы үҫтерелергә тырышылған.

Дәүләт Сәйәсәттәренең Роле

Был осорҙа, йөҙөмсөлөккә бирелгән әһәмиәт, Тәкәл Идараһының 1925 йылда төҙөлөүө менән нығытылған. Тәкәл, спирт етештереү һәм таратыуҙы тәртипкә һалыу һәм контрольдә тотоу өсөн төҙөлгән, шәраб етештереүҙә сифат стандарттарын арттырыу өсөн эшмәкәрлек алып барған. Дәүләт, ерле йөҙөм төрҙәренең (мәҫәлән, Үгеҙкүҙе, Богазкере, Наринже) һаҡланыуын һәм үҫтерелеүен тәшиҡ иткән. Йөҙөмсөлөк секторының яҡланыуы, сит илгә студент ебәрелеп заманса йөҙөмсөлөк техникаларының өйрәнелеүе менән дә тәьмин ителгән.

Инвестициялар һәм Модернизация

Беренсе булараҡ 1930 йылда Текирдагта Йөҙөмсөлөк һәм Тикшеренеү Институты төҙөлдө. Шулай уҡ 1930 һәм 1940 йылдарҙа, шәраб етештереүҙең арттырылыуы һәм сифаттың күтәрелеүе маҡсаты менән дәүләт ҡулы менән шәраб заводтары төҙөлгән. 1939 йылда Текирдаг Шәраб Заводы, 1943 йылда Ататөрк Урман Хужалығы Шәраб Заводы, 1944 йылда Невшәһәрҙә Үргүп Шәраб Заводы һәм 1946 йылда Элязыг Шәраб Заводы хеҙмәткә асылған. Был заводтар, тирәләрендәге йөҙөмсөлөк эшмәкәрлектәрен тәшиҡ иткән һәм ерле иҡтисадҡа өлөш керткән. Шул уҡ ваҡытта, Төркиәнең төрлө төбәктәрендә ерле йөҙөм төрҙәренә тура килгән заманса етештереү техникалары ҡулланылған.

Бөгөнгө көндә илебеҙҙә һаны ваҡыт-ваҡыт үҙгәреү менән бергә, һуңғы документтар яҡтылығында 165 тирәһендә шәрабхана булғаны хәбәр ителә.

Ерле һәм Экспорт Базарҙарына Йүнәлеү

Йөҙөмсөлөк һәм шәрабсылыҡҡа яһалған инвестициялар, бары тик ерле ҡулланыу менән сикле ҡалмаған, шул уҡ ваҡытта халыҡ-ара базарҙарға сығыуҙы ла маҡсат иткән. Төркиә, Европа базарында көндәшлек итә алыу өсөн заманса шәраб етештереү техникалары ҡулланып юғары сифатлы шәрабтар етештереүгә йүнәлгән. Дәүләттең был өлкәләге ярҙамы, ерле йөҙөм төрҙәренең һаҡланыуына йүнәлгән сәйәсәттәр менән дә нығытылған. 2 Бөтөн Донъя Һуғышынан һуң емерелгән Европала йөҙөмсөлөк һәм шәрабсылыҡтың аяҡҡа баҫтырылыуы тураһында эштәр башҡарылғанда Төркиә был эштәрҙең бер өлөшө булған, 1946 йылда OIV Халыҡ-ара Йөҙөмсөлөк һәм Шәрабсылыҡ Ойошмаһына ағза булған һәм 1947 йылда Ойошманың йыллыҡ йыйылышы Төркиәнең хужалығында Истанбулда үткәрелгән.

1923-1950 йылдар араһында Төркиәнең шәрабсылыҡҡа йүнәлгән сәйәсәттәре модернизация, сифат һәм ерле етештереүгә таяна ине. Был осорҙа төҙөлгән заводтар һәм яһалған инвестициялар, йөҙөмсөлөк секторының үҫешенә мөһим өлөштәр керткән һәм алдағы йылдарҙа Төркиәнең шәраб етештереүҙә һүҙ эйәһе бер ил булыуына нигеҙ әҙерләгән, әммә 1950 дән һуң үҙгәргән сәйәсәттәр менән Төркиә был маҡсаттан алыҫлашҡан.

Сығанаҡтар

• Lucretius, Evrenin Yapısı, çev. Tomris Uyar, Turgut Uyar, Norgunk Yayınları, 2011.
• Plinius, Naturalis Historia XIV.II
• Richard Seaford, Dionysos, Routledge, 2006.
• Homeros, İlyada, çev. Azra Erhat, A.Kadir, Can Yayınları, 2008.
• Deniz Gezgin, Bitki Mitosları, Sel Yayıncılık, 2007.
• Robert Graves, Ak Tanrıça, çev. Çağla Çakın, Kabalcı Yayınları, 2015.
• ​Pierre Grimal, Mitoloji Sözlüğü. Yunan ve Roma, Çev. Sevgi Tamgüç, Sosyal Yayınları, 1997.