«Ве Нух зираатчы олмагъа башлады ве бир багъ тикди ве шараптан ичип сархош олды.»

Теквин (Яратылыш 9:20,21)

Шарап; Анадолунынъ къадим халкъларынынъ медениетининъ бир парчасыдыр. Нух Пейгъамберге атфетильген бир эфсанеде, Нух Пейгъамбер, туфандан сонъра айванлары иле Агъры Дагъы этеклеринде яшамагъа башлар. Къарынларыны дойурмакъ узере дживарда долашкъан айванлардан эчкининъ, бир кунь оладжакътан тыш нешели дёндюгини корьюр. Бу ал куньлердже девам этиндже Нух Пейгъамбер эчкисининъ пешинден кидерек, бу дурумын егени бир мейведен къайнакълангъаныны кешф этер. Озь де бу мейвени чокъ бегенир ве аяты пезпембе косьтерген узьм сувунынъ муптеласы олур.

Нух Пейгъамберни мутлу корьген шейтан, онунъ нешесини къызгъанаракъ, алевлы нефеси иле асмалары къурутыр. Нух Пейгъамбер узьнтусинден ятакълара дюшюндже, эфсане бу я, шейтан инсафа келип, бу мейвени ениден джанландырмакъ ичюн не япылмасы кереклигини сёйлер. Эгер мейвенинъ кёкю ачылыр ве айванлардан еди танесининъ къаны иле суварылырса, асма джанланаджакътыр. Аслан, къаплан, копек, айы, хороз, сакъсагъан ве тилькиден олушкъан къурбанлар сечилип, узьм, къанлары иле суварылыр ве бир йыл сонъра битки текрар джанланыр, япракъ ве мейве бермеге башлар.

Иште бу неденден долайы эфсанеге коре, шарапла сархош олгъан кимсенинъ давранышлары инджелендигинде бу еди айваннынъ характерини ташыгъан аллер корюлир. Кя аслан киби джесур, кя къаплан киби йырттыджы, айы киби къуветли, копек къадар къавгъаджы, хороз киби гюрюльтюджи, тильки киби къурназ, сакъсагъан киби гевезе олурлар.

Шарапла ильгили бунъа бенъзер пек чокъ эфсаненинъ анлатылдыгъы ер олан Анадолу; Гюрджистан, Эрменистан, Азербайджын, Баты Иран ве Загрос Дагъларыны ичине алан бир къушакъла бирликте аслында багъджылыгъынъ ве шарабынъ догъдугъы ерлер арасындадыр. Инсаноглу ерлешик аяткъа кечишинден чокъ ондже татлы мейвесининъ ве шырасынынъ пешинде олдугъы vitis silvestris-ни vitis vinifera-гъа дёнюштюреджек сабры ве зекяйы косьтермиштир.

Япылан археоложик къазыларда неолитик дёнеминъ сонларында яни М.Э. 6000 йылларында Гюрджистаннынъ гюнейиндеки эки койде булунан чанакъ чёмлеклерде шарап излерине растланды. Бу излер садедже шарап япылдыгъында олушкъан тартарик аситтен башкъа бир шей дегильди. Билинен эн эски шарапхане исе Эрменистанда 2012 сенесинде булунмыштыр. Арени-1 Магъарасында булунан бу шарапханенинъ М.Э. 4000 йылларына тарихлендиги долайысыйла 6000 яшында олдугъы тахмин этильмектедир. Къыса джасы бугюн къадехинизден бир юдум алгъанынызда 8000 йыллыкъ бир икяеи юдумлайсыз.

Митоложиде Шарап

Антик Юнан ве Ромадан Христиан мадениетине кечиш сюреджинде сёзь саиби олан шарап, аиле ве джемиет яшамында, байрамларда, айинлерде баш роль ойнады. Бинлердже йыллыкъ ёлджулугъунда, яшамынъ ичиндеки конумыла зафер къутламаларында баш кошеге отурды. Чокъ сайыда медениет мадениетининъ меркезинде конумланаракъ митоложининъ де унсуру алине кельди. Митоложиде шарап чогъунлыкъла танъры мотифлерийле ер алыркен, Мысырлылардан Юнанлылара Ромалылара къадар чокъ сайыда медениетте адына танърылар аданды. Митоложик эфсанелерде асма, узьм ве шарап ильишкиси фаркълы концептлерле ишленди. Узьмюн берекетли олмасыны сагъламакъ амаджыла танърылар ичюн къурбан кесильдигине даир эфсанелер, шарап танърылары ве тапынакълар, митоложиде шарап мотифлерининъ тамамлайыджы унсурлары арасында ер булды. Шарабы къутсал корьген Мысырлылар шарап танърыларына Осирис, Юнанлылар Дионисос, Ромалылар исе Бахус адыны берди.

Фригялылар, Юнанлылар ве Ромалыларнынъ Ролю

Импараторлукълар юкселип йыкъылдыкъча Анадолунынъ шарапчылыкъ геленеги де келишти. Фригялылар, Юнанлылар ве Ромалылар багъджылыкъ ортамынынъ шекилленмесинде онмли рольлер ойнадылар. Ени узьм чешитлерини таныттылар, шарап япым санатыны келиштирдилер ве узьм багъларыны ульке чапында кенишлеттилер.

Бизанс Дёнеминде Инанджынъ Семболю Оларакъ Шарап

Бизанс дёнеминде шарап дини ритюельлернинъ бир парчасы оларакъ къутсал бир онм къазанды. Манастырлар шарап япымынынъ, занаатынъ къорунмасы ве келиштирильмесининъ яны сыра къутсал шараплар да уреткен меркезлер алине кельди.

Авропанынъ Шарапла Танышмасы

Авропагъа Насыл Кельди?

Авропа шарапла ильк джиддий темасыны Эге узеринден къурды. Эге Денизининъ гюнейинде булунан Гирит Адасында яшагъан Минослар шарабы эм уретйор эм де тиджаретини япыйорду. Ардындан Юнан анакъарасында яшагъан Микенлер, шарабы динсель ритюельлер ве сарай экономисининъ меркезине къойды. Бу ашамада шарап артыкъ “тесадюфи бир ичеджек” дегиль, мадений бир унсур алине кельди.

Антик Юнан (М.Э. 1600 – М.Э. 300)

Шарап уретимини системлештирдилер. Тарым техниклерин келиштирдилер. Шарап гюнлюк яшамынъ, дини ритюельлернинъ, фелсефи семпозиумларынъ меркезиндейди. Юнан колонилери саесинде шарап Сициля, Гюней Франса (Марсиля), Къараденъиз къыйыларына яйылды.

Рома Импараторлугъу (М.Э. 200 – М.С. 400)

Асыл буюк яйыл Ромалыларла олды. Ильк дефа Терроир къаврамыны сезгисель оларакъ къулландылар. Багъджылыгъы систематик але кетирдилер. Шарабы аскери ве тиджари ложистигинъ бир парчасы яптылар. Бугюнки Франса (Галья), Алмания (Рен), Испания, Портекиз киби бёлгелерде узьм чешитлерини сечерек ильк буюк багълары къурдулар. Сакълама ве ташыма техниклерини келиштирдилер. Бугюн “классик Авропа шарап бёлгелери” дедигимиз ерлеринъ чогъу Рома мирасыдыр.

Орта Чагъ: Килисе дёнеми (М.С. 500–1500)

Рома чёкюндже, манастырлар ве килисе шарабы аякъта тутту. Бенедиктен ве Ситерджиен раиплер багълары къайыт алтына алды. Айин шарабы саесинде багъджылыкъ ич кесинтиге угърамады. Парчалы багъ системини келиштиререк (озелликле Бургогне) къалитейи ве сюреклилиги сагъладылар. Бугюнки Cru, Clos, Monopole киби къаврамларынъ темели бу дёнемде атылды ве Бургоня, Шампагне, Рхеингау киби бёлгелер бу дёнемде парлады.

Феникелилер (М.Э. 1500–800)

Шарабы тиджари бир урьн алине кетирген ильк уйгъарлыкъ. Феникелилер ёгъун оларакъ денъиз тиджарети япан бир къавимди. Бу неденле Догъу Акъденъизден, Юнанистан, Гюней Италья, Испания, Гюней Франса къыйыларына шарап тиджаретини япаркен айны заманда асма фиданы ве шарап япым бильгисини де ташыдылар.

Шарапта Маркалашма Адымлары

Шарабынъ антик чагъ ёнтемиле башлаян уретими, М.Э. 3000 йылларында Мысырлылар тарафындан речиненинъ дахиль этильмесиле омрюне омюр къатты. Мысырда кениш агъызлы кюплерде шарап япмакъ кидерек яйгъынлашты, йылландырылмыш шарабынъ темели атылды. Шарап кюплерине шарабынъ маркасыны язан Мысырлылар, бойледже шарапта маркалашманынъ да ильк адымларыны атты (ильк этикетлеме). Ромалылар шараба чичек, мейве, чам сакъызы, речине, бал киби мадделер элейерек бугюнки шарап мадениетининъ темеллерини атты.

Шарапта Уретиминде Эски Дюнья ве Ени Дюнья Улькелери

Эски Дюнья шарап улькелери шарапчылыгъынъ тарихсель оларакъ башладыгъы, къуралларынъ ве геленеклеринъ гючлю олдугъы ерлердир. Башлыджа улькелер:

• Франса
• Италья
• Испания
• Алмания
• Портекиз
• Юнанистан
• Маджаристан
• Австрия
• Гюрджистан (Эн эски шарап мадениетлеринден бири.)
• Тюркие (Тарихсель оларакъ Эски Дюнья къабул этилир. Анджакъ эм этикетлеме ве эм де эснек уретим къураллары бакъымындан Ени Дюнья тарзы уретим шекли хакимдир.)

Гюрджистан ве Тюркиеи айры тутаджакъ олурсакъ эски дюнья улькелерининъ темель озелликлери:

• Терроир он планда (топракъ, иклим, микроклима),
• Этикетлерде чогъунлыкъла бёлге ады язар (Бордеаух, Бароло киби),
• Этикетлерде шарабынъ къалитесини белиртен ифаделер. (Grand Cru, Cru Classico, Grand Riserva, AOC, DOC, DOCG, DO вб.)
• Даа юксек асидите, даа денгели алколь,
• Меше къулланымы генельде даа ольчюли,
• Серт ве детайлы ясал сыныфландырма ве къысытламалар.

Ени Дюнья дедигимиз улькелер шарапла антик чагъларда дегиль, горедже чокъ даа кеч, чогъунлыкъла Авропалы колониджилер саесинде танышты. Генель оларакъ Ени Дюнья шарап улькелерини; АБД, Шили, Аржантин, Гюней Африка, Авустралья, Ени Зеланда шеклинде сыралаябилириз. Бу улькелеринъ шарапла танышмалары 15.–18. Юзйыллар арасына денк келир. Ени Дюнья улькелеринде шарап уретими даа эснек къураллара табидир. Шарапларынъ этикетлеринде бёлге адындан зияде, узьм ады ер алыр.

Улькелери айры айры эле аладжакъ олурсакъ:

• Шили: 1548–1555 дживары шарапла танышты. Испан мисёнерлер тарафындан кетирильди. Амач айин шарабы япмакъты. Ени Дюньянынъ эн эркен шарап мадениетлеринден биридир.
• Аржантин: 1556–1560 йине Испанлар тарафындан Анд Дагъларынынъ этеклеринде багълар къурулды. Юксек ракъым саесинде багъджылыкъ хызла келишти.
• АБД: Американынъ шарапла танышмасы 16. йыл сону – 17. йыл арасына денк келир. Не вар ки Америкада ильк денемелер башарысыз олду. 1760-лы йылларда исе Авропа асмасы (Витис винифера) тутунмагъа башлады. Анджакъ асыл сычрама 19. йыл – Калифорния бёлгесинде олду.
• Гюней Африка: Гюней Африка 1655-ли йылларда шарапла танышты.
• Авустралья: Авустралья, Ингилиз колонилериле бирликте 1780-ли йылларда шарапла танышты. Бу улькеде 1820–1830 арасында исе системли багъджылыкъ башламыштыр.
• Ени Зеланда: Ени Зеландада 1819-да мисёнерлер ильк багълары тикти. Ульке асыл келишими 20. Яни экинджи ярысында косьтермиш ве Саувигнон Бланъ иле дюнья сахнесине чыкъмыштыр.

Антик Чагъда Анадолуда Багъджылыкъ ве Шарап

Анадолуда къазылар сырасында Неолитик ерлешмелеринъ садедже экисинде ябани узьм чекирдеклери теспит этильмиштир. Булардан бири Невали Чори (М.Э. 8400-8200) (Шанлыурфа-Хильван ильчеси), дигери исе Джанхасан III (Къараман-Джанхасан кою) искяныдыр. Бу дёнемде асманынъ мадениете алынмыш олдугъыны косьтерен бир къанын ёкътур. Айрыджа Анадолу Неолитикнинъ сынырлы сайыдаки къап формлары бир шарап мадениетининъ варлыгъыны ишарет этмеси бакъымындан да чокъ етерли дегильдир.

Неолитик дёнеминъ ардындан келен ве Калколитик оларакъ адландырылан дёнемде (М.Э. 4800-3000) искян корьмюш хоюк къазыларында (Къорууджутепе-Элязыгъ-Ашагъы Ичме кою; Къурбан хоюк-Шанлыурфа-Джюмджюме кою; Ойлум хоюк-Килис-Ойлум кою) эле кечен узьм чекирдеклерининъ чогъунлугъу ябани асма урюню олмаларына къаршын, Хассек хоюкте (Шанлыурфа-Сиверек-Юкъары Тиллакин кою) асманынъ мадениете алындыгъыны косьтерен узьм чекирдеклери булунмыштыр.

Калколитик дёнем мадениети дегишик къап формларынынъ, озелликле къадех тюрью къапларынъ ортая чыкъмагъа башладыгъы бир дёнемдир. Багъджылыкъ ве шарап уретимининъ Анадолугъа бу дёнемде яйылмыш олдугъыны илери сюрьмек мумкюндир.

М.Э. 3. бинин экинджи ярысына тарихленен Орта Анадолуда Хатти мадениетине аит Аладжахоюк къырал мезарларында олю хедиеси оларакъ эле кечен алтындан къадехлер ве гъагъа агъызлы тестилер бу дёнемде Анадолуда шарабынъ озелликле ёнетиджи сыныфлар арасында яйгъын оларакъ къулланылдыгъыны косьтермектедир.

Анадолуда язынынъ къулланымыла бирликте багъджылыкъ, эн азьындан якълашыкъ 1500 йылы кериде къалдырмыш ве олгъунлашмыш бир уретим фаалиети оларакъ къаршымыза чыкъар. М.Э. 2000 йыллары дживарында Къузей Мезопотамьядан келен Асурлу тюджджарлар васытасыла Анадолуда къулланылмагъа башланан чиви язылы тиджари бельгелерде, борч вадеси оларакъ да олса, ильк кез багъ бозумындан сёзь эдилир. Къайсери якъынларындаки Кюльтепеде (Каниш) Колони Чагъына (М.Э. 2000-1750) аит силидир мюхюр баскъылары узеринде танърылара шарап сунма сахнелери (либасён) яйгъындыр.

Хитит ясаларында “багъ”, “асма чубугъы” ве “шарап” иле ильгили хюкюмлер ве багълара верилен зарарларынъ танзими иле ильгили мадделер булуныр.

Чиви язылы бельгелер садедже девлете вея тапынакълара аит дегиль, айны заманда кишилере аит багъларынъ варлыгъы иле ильгили ипучлары вермектедир. Хитит дини байрамлары арасында ер алан багъ бозумы байрамы багъджылыгъа верилен оньмин ишарети оларакъ дегерлендирилебилир. Хитит чиви язылы метинлеринде узьм, асма ве шарап ичюн айны келиме (Сюмердже идеограм Гестин, Хититче окъунушу вияна) къулланылмакъта ве шарабынъ чешитли тюрлеринден (ени, тазе шарап; эски, йылланмыш шарап; экши шарап; татлы шарап; ийи шарап; темиз, саф шарап; къырмызы шарап вб.) сёзь эдильмектедир.

Хитит ресми язышмаларында багъларла ильгили уярылар булунмакътадыр. Орьнегин, бир Хитит къыралынынъ бир кентин валисине кондердиги бир мектупта узьмлерин вакътында кесильмелери ве кеджикме недениеле зарар корьмемелери истенильмекте, дигер бир мектупта исе узьмлерин кесиледжек олгъунлугъа улаштыкълары ве башкенттен багъ бозумы ичюн инсанларынъ кондерильмеси истенильмектедир.

Хитит импараторлукъ дёнеми бельгелеринде Анадолуда Виянаванда (шарап кенти) адыны ташыгъан бир кенттен сёзь эдильмектедир. Бу кент, Классик Чагъларда Оиноанда (Оинос эски Хеллендже шарап демектир) оларакъ таныдыгъымыз Ликья кенти олмалыдыр.

Хитит инандж дюньясында 15 тане танъры ве танърыча вардыр. Булардан Эреш.Ки.Гал Гюнеш Танърысыдыр. Хититлеринъ шарап сюрахисининъ алттаки ресимде де корюледжеги узере ортасы боштур. Бунунъ себеби Гюнеш Танърысынынъ сюрахидеки шарабы къутсамасы ичюндир.

Шёйле ки, Хититлерде шарап саваша киден аскерлеринъ ве де эвленен чифтлеринъ тёренлеринде къулланылырды. Анджакъ шарап онджесинде сюрахие долдурулур ве сабах хенюз гюнеш догъмадан ерлешкенинъ эн юксек тепесине гюнеше къаршы оладжакъ шекильде ерлештирилир ве бойледже ильк гюнеш ышыкъларынынъ сюрахининъ ортасындан кечмеси сагъланаракъ шарабынъ Гюнеш Танърысы тарафындан къутсанмасы сагъланыр. Саваша киден аскерлер де къутсанан шарабы икрам эден горевлинъ онюнде сырагъа кечерек бу шараптан бир къадех ичерди. Бойледже аскерлеринъ савашта къахраманлыкълар косьтеререк савашынъ къазаныладжагъына инанылырды. Кеза дюгюнлерде де эвленен кишилер эвлиликлерининъ сагълыкълы юрюмеси дюшюнджесиле Гюнеш Танърысы тарафындан къутсанмыш бу шарабы ичерлерди.

Хитит Импараторлугъу якълашыкъ М.Э. 1200-лю йылларда йыкъылынджа, Хититлер Орта Анадолунынъ ашагъы къысымлары иле Гюней ве Гюнейдогъу Анадолуда бейликлер халинде варлыкъларыны якълашыкъ М.Э. 7. юзйыла къадар сюрдюрдилер ве керек мадений керексе тарымсал бирикимлерини чевредеки чагъдаш мадениетлере акътармайы башардылар. Иште бу кучюк къыраллыкълардан бирине аит топракъларда булунан Ивриздеки къая къабартмасынынъ узеринде, эллеринде узьм салкъымлары ве башакъ деметлери тутан ве кемеринде къутсал оракъ ташыгъан бир берекет танърысы кимлигиндеки фыртына танърысы Таркхун/Санда иле къаршысындаки Тувана Беи Варпалавас (М.Э. 8. юзйыл) тасвир этильмиштир. Танърынынъ башы ве къыралынъ бели аркъасында хиероглиф языларынъ озетле къыралынъ: “Бен кучюк бир чоджуккен бурая асма фиданлары тикмиштим, танъры онлары къоруды, онлар шимди узьм верйорлар” ачыкъламасыны ичердиги анлашылмакътадыр.

Адана Аркеоложи Мюзесинде сергиленен Марашта булунмыш бир мезар къабартмасы узеринде къолларыны дигерининъ омузларына атмыш бир къары къоджа тасвиринде де корюльдиги киби элинде узьм салкъымы ташыгъан эркек бир шарап тюджджары олмалыдыр. Эшининъ ташыдыгъы зийнет эшьялары шарап тюджджарынынъ зенгинлигининъ бир белиртиси сайылабилир.

Классик Чагъда Анадолуда Багъджылыкъ ве Шарап

Ионягъа япылан шарап иле ильгили ильк кондерме Озан Хомероса (М.Э. 8. юзйыл) аиттир. Озан, Ильяда дестанында “Прамниос” (вея Прамнос) адлы бир шараптан сёзь эдер; экинджи дестаны Одиссеяда исе бююджю Киркенинъ Одиссеус ве аркъадашларыны Прамниос шарабы иле сархош эдип алыкъойдугъуну анлатыр. Прамниостан сонъраки юзйылларда Аристопханес, Атхенаеус ве яшлы Плинюс киби языджылар да овгю иле сёзь эдерлер.

Смирна (Измир): Аиолис иле Ионя арасында сыныр олуштыран Смирна иле ильгили ильк referanslar арасында Хомеросунъ сёзьюни эттиги Прамниос шарабы эн башта ер алыр. Хомерос Прамниос шарабынынъ уретильдиги ери белиртмезкен, 8 юз йыл сонъра Яшлы Плинюс даа кесин къонушыр. Хомеросунъ да ичинде ер алдыгъы дестанлар чагъында Прамниос шарабынынъ сек ичильмедиги, пейнир, ун ве бал иле къарыштырылдыгъы анлатылмакътадыр. Анлатыланлара коре не татлы, не де къоюдыр; бурук, токъ ве къуветлидир.

Страбон исе Яшлы Плинюстан ондже Смирна шарабыны керек кейиф керексе тыбби къулланымлар бакъымындан дегерли шараплар арасында саяр. Ромалы тарым языджысы Маркус Терентиус Варро (М.Э. 116-27) Смирнада денъиз къыйысында етишен асмаларынъ йылда эки кез урьн вердигини язаркен, Яшлы Плинюса коре йылда уч кез урьн алынмакътадыр.

Клазоменаи: Клазоменаининъ (Урла Искелеси) шарабы иле ильгили язылы къайнакълар Рома дёнеминде (И.С. 1. ве 2. юзйыллар) корюнюр. Хеким Диоскоридес “De materia medica” адлы эсеринде: “Клазоменаи ве Кос (Истанкой) шараплары исе, ичлеринде чокъ микъдарда денъиз суву булундурдыкълары ичюн хазмы къолай, нефес ачыджы анджакъ миде ичюн тахрипкяр ве синирлер ичюн зарарлыдыр” дие язар. Яшлы Плинюс исе айны къонуда “Бугюн Клазоменаи шарабы, даа аз денъиз суву къатылмагъа башландыгъындан бери терджих эдильмектедир” шеклинде бир эклеме япар.

Эрытхраи (Чешме-Ылдыры): Антик дёнеминъ емек ве ички узманы Атхенаеус “Deipnosophistai” адлы эсеринде Эрытхраи шарабынынъ “юмушакъ ве къокъусуз” олдугъуну сёйлеркен, бурада “узьм салкъымларынынъ долгъун ве веримли бююдигини” ишарет эдер. Страбонунъ вердиги бильгие коре “Мимаста яшагъан Эрытхраилилер арасында [Хераклес] “Ипоктонос” [боджек къыран] оларакъ къутсаныр, чюнки о Ипс денен багъ къурдунунъ кёкюни къурутмыштыр, дерлер ки яратыгъынъ булунмадыгъы тек арази Эрытхраилилеринкидир”.

Теос (Сеферихисар-Сыгъаджык): Багъджылыгъы ве шарабы хаккъында бильги верен гюнюмюзе улашмыш бир антик къайнакъ олмамасына къаршын Хелленистик дёнемде инша этильмиш бир Дионисос Тапынагъына саип олмасы ве сиккелеринде корюлен узьм салкъымы тасвирлери Теосунъ бёлгенинъ багъджылыгъына ве шарап уретимине къаткъысынынъ кучюмсенмемеси кереклигини косьтермектедир. Дионисос Теоста “Сетанеиос” такъма ады иле де анылмыштыр. Бу, генелликле топракъ урьнлери ичюн “бу йыла аит” (примеур) анламында бир сёзджюктир.

Метрополис (Торбалы): Метрополис кенти Страбон тарафындан ийи ве къалители шарап уретен антик кентлер арасында сайылыр.

Эпхесос (Сельчук): Шарабынынъ къалитеси иле ильгили 3 антик языджыдан 3 фаркълы бильги алмакътайыз. Хеким Диоскоридес Эпхесос якъынларындаки багълардан эльде этилен ве Пхыгелитес (Пхыгела Шарабы) оларакъ адландырылан бир джинс шараптан сёзь эдер. Бу шарап хафифти ве мидеге ийи кельмектейди. Атхенаеус исе Эпхесоса якъын бир кой олан Латореиада бёлгенинъ эн къалители шарабынынъ эльде этильдигини билдирир. Яшлы Плинюс исе бу бильгилере къаршын Эпхесос шарабынынъ, денъиз суву къатылдыгъы ичюн мидеге зарарлы олдугъуну ве къайнатаракъ ичильмеси кереклигини язар.

Османлыда Шарап

Тюркие яш узьм уретими аланында дюньяда 5. я да 6. сырада ер алмакътадыр. Анджакъ, гюнюмюзде мевджут багъларынъ ялынъыз %3ю шараплыкъ узьм оларакъ дегерлендирильмектедир. Бунунъ себеби оларакъ Османлы дёнеминдеки ички ясакълары ве бу неденле ортая чыкъан шарапчылыкътаки керилеме косьтерилебилир. Узьм етиштирильмеси къадеринде язылы олан берекетли Анадолу топракълары, Османлы хакимиетине кирдигинде, багъджылыкъ ве шарапчылыкъта керилеме башлады. Бу дёнемден итибарен садедже Рум ве Эрмени топлулукъларынынъ темсиль эттиги этник азынлыкъ груплары шарап ве хатта узьм уретимиле ильгилендилер. Дёрт юзйылы ашкъын бир ясакълама дёнеми сюреджиндже, бинлердже хектарлыкъ багъ рекольтеси, ерель узьмюн софрада тюкетими вея къуру узьм япылмасыйла тюкетильди. Анджакъ, бу нокътада Османлынынъ ички мадениетини ябана атмамакъ керектер. Къануни, I. Ахмед, IV. Мурад, Авджы Мехмед, III. Селим дёнемлеринде хер не къадар ички ясагъы къонулса да, орьнегин Эвлия Челебие коре Истанбулда 160 мейхане ве 6000 дживарында ички сатан дюккян олдугъу белиртилиёр. Танзиматтан сонъра батылылашма харекетлери шарапчылыгъы джанландырыйор ве 1900-леринъ башында Авропа багълары флоксера хасталыгъы иле къывраныркен, Османлы 300 мильён литр шарап уретип, буюк бир къысмыны ихрач эдиёр.

Джумхуриет Сонърасы Дёнем ве Гюнюмюз

1923 йылында къурулан генч Джумхуриет, сайыджа аз ама идеалист бир къуруджулар топлулугъу тарафындан ёнетильди. Джумхуриетнинъ баш мимары Ататюрк, визёнер кимлигиле бирбиринден чокъ фаркълы аланларда чалышмалар япылмасы къонусунда ени улькенинъ итиджи гюджю олду. Османлы Девлетининъ окъума билен нюфусынынъ якълашыкъ %5, окъума-язма биленлерининъ исе %2 дюзейинде олдугъуну хатырлаяджакъ олурсакъ, не денли бильги бирикимиининъ зайыф олдугъу бир топлум япысындан бахсеттигимиз даа къолай анлашылыр.

Генч Джумхуриет зорлу гювенлик къарарлары алмакъ зорунда да къалмыштыр. Булардан бири мюбаделе, яни Юнанистан ве Тюркие арасында нюфус дегишими япмакъты. Бу дегишиминъ эн агъыр фатурасыны одеен сектёр багъджылыкъ олмуштыр. Османлы политикаларында шарап япымы къонусундаки изин Христиан азынлыкълара верильмиш, Рум халкъы эм багъджылыкъ эм шарапчылыкъ къонусундаки бильги бирикимиининъ тек саиби олмуштыр. Мюбаделейле топракъларыны терк этмек зорунда къалан бу нюфус, юзйыллардыр бирикмиш бильгийи де кериде быракъмыш ве бу бильгие саип чыкъаджакъ бир груп ортая чыкъмамыштыр.

Тарымынъ оньмининъ билинджинде олан ёнетиджи къадролар бу ачыгъы багъджылыкъ ве шарапчылыкъ къонусунда эгитим алмакъ узере юрт дышына огреджи кондеререк ве денейимли узманлары улькеге кетиререк къапатмакъ истемишлер ве бу чалышмалардан башарылы сонучлар алмышлардыр. Улькенинъ къурулуш йылларындаки бу чалышмаларла бугюн хер шее къаршын аягъа къалкъмыш ве бютюн энгеллемелере къаршын келишмейи сюрдюрен бир шарап сектёрюмюз олдугъуну корьёруз.

Джумхуриетнинъ къурулушыйла бирликте, Тюркиеде тарым модернизасёну къапсамында багъджылыкъ ве шарапчылыгъынъ келиштирильмеси хедефленмиштир. Мустафа Кемаль Ататюркюнъ визёнула, ерель тарымы гючлендирме чабалары арасында узьм ве шарап уретими онмли бир ер тутмуштыр. 1923-1950 йыллары арасында, девлет дестегиле шарап уретиминде алтяпы ятырымлары япылмыш ве багъджылыкъ сектёрю келиштирильмеге чалышылмыштыр.

Девлет Политикаларынынъ Ролю

Бу дёнемде, багъджылыгъа верилен оньм, Текель Идаресининъ 1925 йылында къурулмасыйла пекишмиштир. Текель, алколь уретим ве дагъытымыны дюзенлемек ве контроль этмек ичюн къурулмыш, шарап уретиминде къалите стандартларыны арттырмакъ ичюн фаалиет косьтермиштир. Девлет, ерель узьм чешитлерининъ (орьнегин, Окюзкозю, Богъазкере, Нариндже) къорунмасыны ве келиштирильмесини тешвик этмиштир. Багъджылыкъ сектёрюнинъ дестекленмеси, юрт дышына огреджи кондерилерек модерн багъджылыкъ техниклерининъ огренильмесиле де сагъланмыштыр.

Ятырымлар ве Модернизасён

Ильк оларакъ 1930 йылында Текирдагъда Багъджылыкъ ве Араштырма Энститюсю къурулды. Айрыджа 1930-лы ве 1940-лы йылларда, шарап уретимининъ арттырылмасы ве къалитенинъ юксельтильмеси амаджыла девлет элиле шарап фабрикалары къурулмуштыр. 1939-да Текирдагъ Шарап Фабрикасы, 1943 йылында Ататюрк Орман Чифтлиги Шарап Фабрикасы, 1944 йылында Невшехирде Ургюп Шарап Фабрикасы ве 1946-да Элязыгъ Шарап Фабрикасы хизмете ачылмыштыр. Бу фабрикалар, чеврелериндеки багъджылыкъ фаалиетлерини тешвик этмиш ве ерель экономье къаткъы сагъламыштыр. Айны заманда, Тюркиенинъ фаркълы бёлгелеринде ерель узьм чешитлерине уйгъун модерн уретим техниклери къулланылмыштыр.

Гюнюмюзде улькемизде сайысы заман заман дегишмекле бирликте, сонъ бельгелер ышыгъында 165 дживарында шарапхане олдугъу рапор эдильмектедир.

Ерель ве Ихраджат Пазарларына Одакъланма

Багъджылыгъа ве шарапчылыгъа япылан ятырымлар, садедже ерель тюкетимле сынырлы къалмамыш, айны заманда улусларарасы пазарлара ачылмайы да хедефлемиштир. Тюркие, Авропа пазарында рекъабет эдебильмек ичюн модерн шарап уретим техниклерини къулланаракъ юксек къалители шараплар уретмеге одакъланмыштыр. Девлетинъ бу аландаки дестеги, ерель узьм тюрлерининъ къорунмасына ёнелик политикаларла да пекишмиштир. 2. Дюнья Савашы сонърасында йыкъылмыш Авропада багъджылыкъ ве шарапчылыгъынъ топарланмасы къонусунда чалышмалар япылыркен Тюркие бу чалышмаларынъ бир парчасы олмуш, 1946 йылында ОИВ Улусларарасы Багъджылыкъ ве Шарапчылыкъ Оргютуне уе олмуш ве 1947 йылында Оргютюнъ йыллыкъ топлантысы Тюркиенинъ эв саиплигиле Истанбулда япылмыштыр.

1923-1950 йыллары арасында Тюркиенинъ шарапчылыгъа ёнелик политикалары модернизасён, къалите ве ери уретиме даянмакътайды. Бу дёнемде къурулан фабрикалар ве япылан ятырымлар, багъджылыкъ сектёрюнинъ келишмесине онмли къаткъылар сагъламыш ве илерлеен йылларда Тюркиенинъ шарап уретиминде сёзь саиби бир ульке олмасына земин хазырламыш, ама 1950 сонърасында дегишен политикаларла Тюркие бу хедефтен узакълашмыштыр.

Къайнакъча

• Лукретиус, Эвренинъ Япысы, чев. Томрис Уяр, Тургут Уяр, Норгунк Яйынлары, 2011.
• Плинюс, Натуралис Хисторя XIV.II
• Ричард Сеафорд, Дионисос, Роутледже, 2006.
• Хомерос, Ильяда, чев. Азра Эрхат, А.Къадир, Джан Яйынлары, 2008.
• Дениз Гезгин, Битки Митослары, Сель Яйынджылыкъ, 2007.
• Роберт Гравес, Акъ Танърыча, чев. Чагъла Чакын, Къабалджы Яйынлары, 2015.
• Пьер Грималь, Митоложи Сёзлюги. Юнан ве Рома, Чев. Севги Тамгюч, Сосьяль Яйынлары, 1997.