“Nuh eginşi bolyp, júzimdik otyrğyzdy, şaraptan işip, mas boldy.”

Jaratylıs (9:20,21)

Şarap; Anatoliyanıñ (Kişi Aziyanıñ) ejelgi halyqtary mädenietiniñ bir böligi bolyp tabylady. Nuh Payğambarğa telinetin añyzda, Nuh Payğambar topannan keyin januarlarymen birge Ararat tauynyñ eteginde ömir süre bastaydy. Qarnyn toydyru üşin mañayda jürgen januarlardan eşkiniñ bir küni erekşe köñildi bolyp qaytqanyn köredi. Bul jağday künder boyy jalğasqan soñ, Nuh Payğambar eşkisiniñ soñynan erip, bul jağdaydyñ ol jegeni jemisten bolğanyn bayqaydy. Özi de bul jemisti öte unata bastaydy jäne ömirdi qyzğylt tüske boyap körsetetin júzim şyrysyna qumar bolady.

Nuh Payğambardy baqytty körgen şaytan, onyñ quanışın qyzğanyp, jalyn şaşqan demimen sabaqtardy quratyp jiberedi. Nuh Payğambar qayğıdan tösekke tañylğanda, añyz boyınşa, şaytan insapqa kelip, bul jemisti qayta jandandyru üşin ne isteu kerektigin aytady. Eger jemistiñ tamyry aşylyp, januarlardan jeteyuiniñ qanymen suarylsa, sabaq qayta jandanady deydi. Arystan, jolbarys, it, ayu, äteş, sausqan jäne tülkiden turaqtanatyn qurbandyqtar tañdalyp, júzim olardyñ qanymen suarylady jäne bir jyl ötken soñ ösimdik qayta jandanyp, japyrraq pen jemis bere bastaydy.

Mine, osy sebepten añyzğa säykes, şarappen mas bolğan adamnyñ äreketterin zertegende osy jeti januardyñ minezin tanytatyn jağdaylar körinedi. Keyde arystanday batyl, keyde jolbarystay jyrtyqış, ayuday quatty, it siyaqty urysqaq, äteş siyaqty şulauyq, tülki siyaqty qu, sausqan siyaqty myljyñ bolady.

Şarapqa qatysty osyğan uqsas köptegen añyzdar aytlatyn jer bolyp tabylatyn Anatoliya; Gruziya, Armeniya, Äzirbayjan, Batys Iran jäne Zagros taularyn qamtityn beldeumen birge is jüzinde júzimşilik pen şaraptyñ tuğan jerleri arasynda. Adamzat otyryqşy ömirge köşpes buryn tätti jemisi men şyrysynyñ soñynan quağan vitis silvestris’ti vitis vinifera’ğa aynaldyratyn sabır men aqyldy körsetken.

Jürgizilgen arheologiyalyq qazbalarda neolit däuiriniñ soñynda, yağni b.z.d. 6000 jyldarda Gruziyanyñ oñtüstigindegi eki auylda tabylğan qyş ydystarda şarap izderi kezdesti. Bul izder tek şarap jasalğanda payda bolatyn şarap qyshqylynan basqa eşteñe emes edi. Belgili eñ ejelgi şaraphana bolsa Armeniyada 2012 jyly tabylğan. Areni-1 üñgirinde tabylğan bul şaraphananyñ b.z.d. 4000 jyldarğa jatatyny, sondyqtan 6000 jasta ekeni boljanuda. Qysqasy, bügin bokalynyzdan bir jutym işkende 8000 jyldyq tarihty jutypsyz.

Mifologiyada Şarap

Antikalıq Grekiya men Rimnen Hristian mädenietine ötu kezeñinde söz ieisi bolğan şarap, otbasy jäne qoğam ömirinde, meyramdarda, räsimderde basty röl atqardy. Myñdağan jyldyq saparynda, ömirdiñ işindegi ornymen jeñis toylau räsimderinde törden oryn aldy. Köptegen öbkenietter mädenietiniñ ortalyğynda ornalasyp, mifologiyanyñ da elementine aynaldy. Mifologiyada şarap köbine quday motivterimen oryn alsa, Mysyrlyqtardan Grekterge, Rimdikterge deyin köptegen örkenietterde atyna qudaylar arnaldy. Mifologiyalyq añyzdarda sabaq, júzim jäne şarap baylanysy ärtürli tüsiktermen qarastyryldy. Júzimniñ berekeli boluyn qamtamasyz etu maqsatynda qudaylarğa qurbandyq şalynğany turaly añyzdar, şarap qudaylary men ğibadathanalary, mifologiyada şarap motivteriniñ tolyqtyruşı elementteri arasynda oryn tapty. Şarapty qasietti dep sanaytyn Mysyrlyqtar şarap qudaylaryna Osiris, Grekter Dionis, Rimdikter bolsa Vakh dep at berdi.

Frigiyalyqtar, Grekter jäne Rimdikterdiñ Röli

İmperiyalar köterilip qulağan sayyn Anatoliyanyñ şarapşylyq dästüri de damydy. Frigiyalyqtar, Grekter jäne Rimdikter júzimşilik ortasynyñ qalyptasuyna mañyzdy rölder atqardy. Jaña júzim sorttaryn tanystyrdy, şarap jasau önerin damytty jäne júzimdikterdi el köleminde keñeytti.

Vizantiya Däuirinde Senimniñ Simvoly Retinde Şarap

Vizantiya däuirinde şarap dini räsimderdiñ bir böligi retinde qasietti mañyzğa ie boldy. Monastyrlar şarap jasau, qolönerdi qorğau jäne damytumen qatar qasietti şaraptar da öndiretin ortalyqtarğa aynaldy.

Europanyñ Şarappen Tanysuy

Europağa Qalay Keldi?

Europa şarappen alğaşqy eleuli baylanysyn Egey arqyly ornattı. Egey Teñiziniñ oñtüstiginde ornalasqan Krit aralynda ömir sürgen Minos dästüri şarapty äri öndirip, äri sauda-sattyğyn jasaytyn. Sosyn Grekiya qurylyğynda ömir sürgen Mikender, şarapty dini räsimder men saray ekonomikasynyñ ortalyğyna qoydy. Bul kezeñde şarap endi “kezdeysoq susyn” emes, mädeni elementke aynaldy.

Antikalıq Grekiya (b.z.d. 1600 – b.z.d. 300)

Şarap öndirisini jüyelediler. Auyl şaruaşylyğy tehnikalaryn damytty. Şarap kündelikti ömirdiñ, dini räsimderdiñ, filosofiyalyq simpoziumdardyñ ortalyğynda boldy. Grek koloniyalary arqyly şarap Siciliya, Oñtüstik Franciya (Marsel), Qara teñiz jağalauyna tayraldy.

Rim İmperiyasy (b.z.d. 200 – b.z. 400)

Negizgi üken taralu Rimdiktermen boldy. Alğaş ret Terroir tüsinigin intuitivti türde qoldandy. Júzimşilikti jüyege keltirdi. Şarapty äskeri jäne sauda logistikasynyñ bir böligi etti. Bügingi Franciya (Galliya), Germaniya (Reyn), İspaniya, Portugaliya siyaqty aimaqtarda júzim sorttaryn tañdap alğaşqy ülken júzimdikterdi qurdy. Saqtau jäne tasymaldau tehnikalaryn damytty. Bügin “klassikalyq Europa şarap aimaqtary” dep ataytyn jerlerimizdiñ köbi Rim murasy.

Orta Ğasyrlar: Şirkeu däuiri (b.z. 500–1500)

Rim qulağan soñ, monastyrlar men şirkeu şarapty saqtap qaldy. Benediktin jäne Cistercian monahtary júzimdikterdi tirkeuge aldy. Dini räsim şaraby arqyly júzimşilik eş üzilissiz jalğasty. Bölşekti júzimdik jüyesin damytıp (äsirese Burgundiya) sapany jäne turaqtylyqty qamtamasyz etti. Bügingi Cru, Clos, Monopole siyaqty tüsinikterdiñ irgetasy osy kezeñde qalandy jäne Burgundiya, Şampan, Reyngau siyaqty aimaqtar osy kezeñde jarqyrady.

Finikyalıqtar (b.z.d. 1500–800)

Şarapty sauda önimine aynaldyrğan alğaşqy örkeniet. Finikyalıqtar qarqyndy türde teñiz saudasyn jasağan qauym bolğan. Sol sebepti Şyğys Jerorta teñizinen, Grekiya, Oñtüstik İtaliya, İspaniya, Oñtüstik Franciya jağalaularına şarap saudasyn jasay otyryp, sonyñmen qatar júzim köşeti jäne şarap jasau bilimin de tasymaldağan.

Şarapta Brendteu Qadamdary

Şaraptyñ antikalıq däuir ädisimen bastalğan öndirisi, b.z.d. 3000 jyldarda Mysyrlyqtar tarapynan şayyrdyñ qosyluymen ömirine ömir qosty. Mysyrda keñ auyzdy kübilerde şarap jasau birtindep taraldy, eskirgen şaraptyñ irgetasy qalandy. Şarap kübilerine şaraptyñ brendin jazğan Mysyrlyqtar, osylayşa şarapta brendteudiñ de alğaşqy qadamdaryn jasady (alğaşqy etiketkalau). Rimdikter şarapqa gül, jemis, qarağay şayyry, şayyr, bal siyaqty zattar qosyp bügingi şarap mädenietiniñ irgetasyn qalady.

Şarap Öndirisinde Eski Älem jäne Jaña Älem Elder

Eski Älem şarap elderi şarapşylyqtyñ tarihy türde bastalğan, erejeler men dästürlerdiñ küşti bolğan jerleri. Basty elder:

• Franciya
• İtaliya
• İspaniya
• Germaniya
• Portugaliya
• Grekiya
• Vengriya
• Avstriya
• Gruziya (Eñ ejelgi şarap mädenietteriniñ biri.)
• Türkiya (Tarihy türde Eski Älem dep qabyldanady. Biraq äri etiketkalau äri ikemdi öndiris erejeleri turğısynan Jaña Älem stili öndiris täsili basym.)

Gruziya men Türkiyanı bölek qarastyratyn bolsaq eski älem elderiniñ negizgi erekşelikteri:

• Terroir aldyñğı planda (topıraq, klimat, mikroklimat),
• Etiketkalarda köbine aimaq aty jazylady (Bordo, Barolo siyaqty),
• Etiketkalarda şaraptyñ sapasyn bildiretin tirkesder. (Grand Cru, Cru Classico, Grand Riserva, AOC, DOC, DOCG, DO t.b.)
• Joğaryraq qyshqyldyq, tepe-teñdik saqtalğan alkogol,
• Emenniñ qoldanyluy ädette ölşemdi,
• Qatañ jäne egjey-tegjeyli zañdy jikteu jäne şekteuler.

Jaña Älem dep ataytyn elder şarappen antikalıq däuirlerde emes, salystyrmaly türde äldeqayda keş, köbine Europalyq kolonizatorlar arqyly tanysty. Jalpy alğanda Jaña Älem şarap elderin; AQŞ, Çili, Argentina, Oñtüstik Afrika, Avstraliya, Jaña Zelandiya türinde tizbektey alamyz. Bul elderdiñ şarappen tanysulary 15–18-şi ğasyrlar arasyna sakes keledi. Jaña Älem elderinde şarap öndirisi anağurlym ikemdi erejelerge bağynady. Şaraptardyñ etiketkalarynda aimaq atynan göri, júzim aty oryn alady.

Elderdi jeke-jeke qarastyratyn bolsaq:

• Çili: 1548–1555 şamasında şarappen tanysty. İspan missionerleri tarapynan äkelindi. Maqsat dini räsim şarabyn jasau edi. Jaña Älemniñ eñ erte şarap mädenietteriniñ biri.
• Argentina: 1556–1560 tağı da İspandar tarapynan And Taularynyñ eteginde júzimdikter quryldy. Joğary biiktik arqasynda júzimşilik jyl damydy.
• AQŞ: Amerikanyñ şarappen tanysuy 16-şı ğasyrdyñ soñy – 17-şi ğasyr aralığına sakes keledi. Degenmen Amerikada alğaşqy talpynystar sätsiz boldy. 1760-şı jyldarda bolsa Europa sabağı (Vitis vinifera) tamyr jaya bastady. Biraq negizgi serpilisi 19-şı ğasyr – Kaliforniya aimağynda boldy.
• Oñtüstik Afrika: Oñtüstik Afrika 1655-şi jyldarda şarappen tanysty.
• Avstraliya: Avstraliya, ağılşyn koloniyalarymen birge 1780-şi jyldarda şarappen tanysty. Bul elde 1820–1830 arasynda jüyeli júzimşilik bastalğan.
• Jaña Zelandiya: Jaña Zelandiyada 1819-da missionerler alğaşqy júzimdikterdi otyrğyzdy. El negizgi damuyn 20-şı ğasyrdyñ ekinşi jartysynda körsetip, Sauvignon Blanc arqyly älem sahnalyna şyqty.

Antikalıq Däuirde Anatoliyada Júzimşilik jäne Şarap

Anatoliyada qazbalar barysynda Neolit qonystarynyñ tek ekeuinde jabayy júzim dänderi anyqtalğan. Bulardyñ biri Nevali Çori (b.z.d. 8400-8200) (Şanlyurfa-Hilvan audany), ekinşisi Canhasan III (Karaman-Canhasan auىلى) qonysy. Bul kezeñde sabaqtyñ mädenietke alynganyn körsetetin dälel joq. Sonday-aq Anatoliya Neolitiniñ şekteuli sandağı ydys formalary şarap mädenietiniñ bar ekenin meñzeui turğısynan da asa jetkilikti emes.

Neolit däuirinen keyin kelgen jäne Kalkolitik dep atalatyn kezeñde (b.z.d. 4800-3000) mekendelgen töbe qazbalarynda (Korucutepe-Elazığ-Aşağı İçme auىلى; Kurban höyük-Şanlyurfa-Cümcüme auىلى; Oylum höyük-Kilis-Oylum auىلى) qolğa tüsken júzim dänderiniñ köpşiligi jabayy sabaq önimi boluyna qaramastan, Hassek höyükte (Şanlyurfa-Siverek-Yukarı Tillakin auىلى) sabaqtyñ mädenietke alynganyn körsetetin júzim dänderi tabylğan.

Kalkolitik däuir mädenieti är türli ydys formalarynyñ, äsirese bokal türi ydystardyñ payda bola bastağan kezeñi bolyp tabylady. Júzimşilik pen şarap öndirisiniñ Anatoliyağa osy kezeñde tarağanyn alğa tartu mümkin.

B.z.d. 3-şi myñjyldyqtyñ ekinşi jartysyna jatatyn Orta Anatoliyada Hatti mädenietine tiesili Alacahöyük patşa mazaralarynda öli syiy retinde qolğa tüsken altyn bokaldar men tumsyq auzdy qumandar bu kezeñde Anatoliyada şaraptyñ äsirese basqarışy staptar arasynda keñinen qoldanylğanyn körsetude.

Anatoliyada jazudyñ qoldanyluyimen birge júzimşilik, kem degende şamamen 1500 jyldy artqa tastap jäne jetilgen bir öndiris qyzmeti retinde aldymyzğa şyğady. B.z.d. 2000 jyldar şamasynda Soltüstik Mesopotamiyadan kelgen Assuriyalıq saudagerler arqyly Anatoliyada qoldanyla bastağan syba jazuly sauda qujattarynda, qaryz merzimi retinde bolsa da, alğaş ret júzim jinaluynan söz etiledi. Kayseri mañyndağı Kültepede (Kaniş) Koloniya Däuirine (b.z.d. 2000-1750) tiesili cilindr mör baspalarynda qudaylarğa şarap usynu körinisteri (libaciya) keñ taralğan.

Het zañdarynda “júzimdik”, “sabaq şybyğy” jäne “şarap” turaly ükimder jäne júzimdikterge keltirilgen zıyanaldardyñ ötemi turaly baptar bar.

Syba jazuly qujattar tek memleketke nemese ğibadathanalarğa tiesili emes, sonymen qatar jeke tulğalarğa tiesili júzimdikterdiñ boluy turaly derekter beredi. Het dini meyramdary arasynda oryn alğan júzim jinau meyramy júzimşilikke berilgen mañyzdyñ belgisi retinde bağalanuy mümkin. Het syba jazuly mätinderinde júzim, sabaq jäne şarap üşin birdey söz (Şumerşe ideogramma Gestin, Hetşe oqyluy wiyana) qoldanyluda jäne şaraptyñ är türli türlerinen (jaña, taze şarap; eski, eskirgen şarap; qışqyl şarap; tätti şarap; jaqsy şarap; taza, saf şarap; qyzyl şarap t.b.) söz etilude.

Het resmy hat-habarlarynda júzimdiktermen baylanysty eskertuler bar. Mysaly, bir Het patşasynyñ bir qalanyñ äkimine jibergen hatynda júzimderdiñ uaqytynda kesilui jäne keşigu sebebinen zıyan körmeui suralsa, basqa bir hatynda júzimderdiñ kesiletin jetiluge jetkeni jäne astanadan júzim jinau üşin adamdardyñ jiberilui suralady.

Het imperiyalyq däuiri qujattarynda Anatoliyada Wiyanawanda (şarap qalasy) atyn alyp jürgen bir qaladan söz etilude. Bul qala, Klassikalyq Däuirlerde Oinoanda (Oinos ejelgi Grekşe şarap degen söz) retinde tanityn Likya qalasy boluy tiis.

Het senim äleminde 15 dana quday men qudayşa bar. Bulardan Ereş.Ki.Gal Kün Qudayydyr. Hetterdiñ şarap qumanynyñ tömendegi surette de körinetindey ortasy bos. Munyñ sebebi Kün Qudayynyñ qumandağı şarapty qasiettendirui üşindir.

Bylayşa aytqanda, Hetterde şarap soğısqa ketetin äskerlerdiñ jäne de üylenetin juptardyñ räsimderinde qoldanylatyn. Biraq şarap aldymen qumanğa quyylyp, tañerteñ äli kün şyqpay tury qonystyñ eñ biik töbesine künge qarsy bolatyn türde ornalastyrylady jäne osylayşa alğaşqy kün säuleleriniñ qumannyñ ortasynan ötui qamtamasyz etilip şaraptyñ Kün Qudayy tarapynan qasiettendirului qamtamasyz etiledi. Soğısqa ketetin äskerler de qasiettendirilgen şarapty usynğan qyzmetkerdiñ aldynda kezekke turyp bul şaraptan bir bokal işetin. Osylayşa äskerlerdiñ soğısta batyrlyq körsetip soğıstyñ jeñiletinine seniletin. Sol siyaqty toylarda da üylenetinder nekeleriniñ sau jalğasuy oyymen Kün Qudayy tarapynan qasiettendirilgen bul şarapty işetin.

Het İmperiyasy şamamen b.z.d. 1200-şi jyldarda qulağanda, Hetter Orta Anatoliyanyñ tömeng jaqtary men Oñtüstik jäne Oñtüstik-Şyğys Anatoliyada beylikter (knyazdyqtar) küiinde özderin şamamen b.z.d. 7-şi ğasyrğa deyin saqtady jäne äri mädeni äri auyl şaruaşylyğy täjiribelerin ainaladağı zamandas mädenietterge jetkizudi yardy. Mine osy kişkentay patşalyqtardyñ birine tiesili jerlerde tabylğan İvrizdegi jarta bederiniñ üstinde, qoldarynda júzim şoqtary men biday baularyn ustğan jäne beldiginde qasietti oraq tasığan bereke qudayy beynesindegi dauyl qudayy Tarhun/Sanda men onyñ qarsysyndağı Tuwana Beyi Warpalawas (b.z.d. 8-şi ğasyr) beynelengen. Qudaydyñ basy men patşanyñ beli artynda ieroglif jazulardyñ qysqaşa patşanyñ: “Men kişkentay bala bolğanda bul jerge sabaq köşetterin otyrğyzğan edim, quday olardy qorğady, olar qazir júzim berude” degen tüsiniktemesin qamtığany añğaryluda.

Adana Arheologiya Muzeyiinde körmetilgen Maraşta tabylğan bir mazar bederiniñ üstinde qoldaryn bireuiniñ iyqtarına artqan erli-zayypty beynesinde de körinindey qolynda júzim şoğyn tasığan er adam şarap saudageri boluy tiis. Äyeliniñ taqqan äşekey buyymdary şarap saudageriniñ baylığınıñ belgisi sanaluy mümkin.

Klassikalyq Däuirde Anatoliyada Júzimşilik jäne Şarap

İoniyağa jasalğan şarapqa qatysty alğaşqy silteme Aqyn Gomerrge (b.z.d. 8-şi ğasyr) tiesili. Aqyn, İliada dastanynda “Pramnios” (nemese Pramnos) atty bir şaraptan söz etedi; ekinşi dastany Odisseyada bolsa siqyrşy Kirkeniñ Odissey men joldastaryn Pramnios şarabymen mas qyp ustap qalğanyn bayandaydy. Pramniostan keyingi ğasyrularda Aristofan, Afiney jäne ülken Pliniy siyaqty jazuşylar da maqtaupen söz etedi.

Smyrna (İzmir): Aiolis pen İoniya arasynda şekara quraityn Smyrna turaly alğaşqy siltemeler arasynda Gomerrdiñ söz etken Pramnios şaraby eñ basta oryn alady. Gomerr Pramnios şarabynyñ öndirilgen jerin atamasa, 8 jüz jyl keyin Ülken Pliniy anığraq söyleydi. Gomerrdiñ de işinde bolğan dastandar däuirinde Pramnios şarabynyñ taza işilmegen, irimşik, un jäne balmen aralastyrylğany aytlady. Aytylğandarğa qarağanda ne tätti, ne qoyu emes; kerimek, toq jäne quatty.

Strabon bolsa Ülken Pliniyden buryn Smyrna şarabyn äri lazzat äri medicinalyq qoldanystar turğısynan bağaly şaraptar arasynda sanaydy. Rimdik auyl şaruaşylyğy jazuşysy Markus Terentius Varro (b.z.d. 116-27) Smyrnada teñiz jağasynda ösetin sabaqtardyñ jylyna eki ret önim beretinin jazsa, Ülken Pliniyge säykes jylyna üş ret önim alynuad.

Klazomenai: Klazomenainiñ (Urla İskelesi) şaraby turaly jazba derekter Roma däuirinde (b.z. 1. jäne 2. ğasyrlar) körinedi. Däriger Dioskorides “De materia medica” atty eñbeginde: “Klazomenai jäne Kos (İstanköy) şaraptary bolsa, işterinde köp mölşerde teñiz suyn qamtığandyqtan qorytyluy oñay, tynys aşuşı biraq asqazan üşin qiratqyş jäne jüykeler üşin ziyandy” dep jazady. Ülken Pliniy bolsa sol taqyrypta “Bügin Klazomenai şaraby, az teñiz suyn qosyla bastağannan beri tañdaluda” türiinde qosymşa jasaydy.

Erythrai (Çeşme-Ildırı): Antikalıq däuirdiñ tamaq jäne işimdik mamanı Afiney “Deipnosophistai” atty eñbeginde Erythrai şarabynyñ “jumsaq jäne iissiz” ekenin aitsa, munda “júzim şoqtarynyñ tolyq jäne önimdi öskenin” meñzeydi. Strabonnyñ bergen mälimetine säykes “Mimasta ömir süretin Erythrailıqtar arasynda [Gerakl] “İpoktonos” [qurttı qyruşı] retinde qasiettendiriledi, öytkeni ol İps dep atalatyn júzimdik qurdynyñ közin qurtqan, deydi ki jaratylystyñ tabylmaytyn jalğız jeri Erythrailıqtardiki”.

Teos (Seferihisar-Sığacık): Júzimşiligi jäne şaraby turaly mälimet beretin günümüzge jetken antik derek bolmauyna qaramastan Ellinistik däuirde salynğan Dionis Ğibadathanasyna ie boluy jäne tiyndarynda körinetin júzim şoğy beyneleri Teostyñ aimaqtyñ júzimşiligine jäne şarap öndirisine qosqan ülesiniñ küçemsitilmaui kerektigin körsetude. Dionis Teosta “Setaneios” laqap atymen de atalğan. Bul, ädette topıraq önimderi üşin “osy jylğa tiesili” (primeur) mağynasyndağı söz.

Metropolis (Torbalı): Metropolis qalasy Strabon tarapynan jaqsy jäne sapaly şarap öndiretin antik qalalar arasynda sanalady.

Ephesos (Selçuk): Şarabynyñ sapasy turaly 3 antik jazuşıdan 3 türli mälimet alamyz. Däriger Dioskorides Ephesos mañyndağı júzimdikterden alynatyn jäne Phygelites (Phygela Şaraby) dep atalatyn bir sort şaraptan söz etedi. Bul şarap jeñil edi jäne asqazanğa jaqsy keletin. Afiney bolsa Ephesosqa jaqyn auyl bolğan Latoreiada aimaqtyñ eñ sapaly şarabynyñ alynğanyn habarlaydy. Ülken Pliniy bolsa bul mälimetterge qarsy Ephesos şarabynyñ, teñiz suyn qosylğany üşin asqazanğa ziyandy ekenin jäne qaynatyp işilui kerektigin jazady.

Osmanda Şarap

Türkiya jas júzim öndirisi salasynda älemde 5-şi nemese 6-şı orynda tur. Biraq, büginde bar júzimdikterdiñ tek %3-i şaraptyq júzim retinde bağalanuda. Munyñ sebebi retinde Osman däuirindegi işimdik tyımdary jäne sol sebepti payda bolğan şarapşylyqtağı keri ketu körsetilui mümkin. Júzim ösirilui tağdyrynda yazılğan berekeli Anatoliya topıraqtary, Osman biligine kirgende, júzimşilik pen şarapşylyqta keri ketu bastaldy. Bul kezeñnen bastap tek Grek jäne Armyan qauymdastyqtary ökildik etken etnikalıq azşylyq toptary şarap jäne tipti júzim öndirisimen ainalysty. Tört ğasyrdan astam tyım salu kezeñi boyy, myñdağan gektarlyq júzim önimi, jergilikti júzimniñ dastarhanda tutynyluy nemese kişmiş jasaluy arqyly tutynyldy. Biraq, bul nükte Osmannyñ işimdik mädenietin eleusiz qaldyrmau kerek. Kanuni, I. Ahmed, IV. Murad, Añşı Mehmed, III. Selim däuirlerinde qanşalyqty işimdik tyımy salynsa da, mysaly Evliya Çelebige säykes İstanbulda 160 meyhana jäne 6000 şamasında işimdik satatyn düken bar ekeni aytlady. Tanzimattan keyin batystanu qozğalystary şarapşylyqty jandandyrady jäne 1900-jyldardyñ basynda Europa júzimdikteri filloksera auruy men qinalyp jatqanda, Osman 300 million litr şarap öndirip, ülken böligin eksporttaydy.

Respublika Keyingi Kezeñ jäne Bügin

1923 jyly qurylğan jas Respublika, sany az biraq idealist quraşylyar toby tarapynan basqaryldy. Respublikanyñ bas säuletşisi Atatürk, vizioner tulğasymen bir-birinen öte fərqli salalarda jumystar jasaluy turaly jaña eldiñ qozğauşı küşi boldy. Osman Memleketiniñ oqı alatyn halqynyñ şamamen %5, oqu-jazu biletinderiniñ %2 deñgeyinde ekenin eske alsaq, qanday bilimi yığımynyñ älsiz qoğam qurylymynan söz etkenimiz oñayraq tüsinikti bolady.

Jas Respublika qiyn qauipsizdik şeşimderin qabyldauğa da mäjbür boldy. Bulardan biri almasu, yağni Grekiya men Türkiya arasynda halyq almasuyn jasau edi. Bul almasuynyñ eñ auır tölemin ödegen sektor júzimşilik boldy. Osman sayasattarynda şarap jasau turaly ruqsat Hristian azşylyqtarğa berilgen, Grek halqy äri júzimşilik äri şarapşylyq turaly bilim yığımynyñ jalğız ieisi bolğan. Almasuymen topıraqtaryn tastap ketuge mäjbür bolğan bul halyq, ğasyrlar boyy yığılğan bilimdi de artqa tastadı jäne bul bilimge ie bolatyn top payda bolmadı.

Auyl şaruaşylyğynyñ mañyzyn bilgen basqarışy kadrlar bul kemtiktikti júzimşilik pen şarapşylyq turaly bilim alu üşin şet elge student jiberip jäne täjiribeli mamandardy elge äkelip japqysy kelgen jäne bul jumystardan sätti nätijeler alğan. Eldiñ qurylu jyldaryndağı bul jumystarmen bügin bärine qaramastan ayaqqa turğan jäne barlyq kedergilerge qaramastan damuyn jalğastırğan şarap sektorymyz bar ekenin köremiz.

Respublikanyñ qurylyuymen birge, Türkiyada auyl şaruaşylyğy modernizaciyası ayasında júzimşilik pen şarapşylyqtyñ damytyluy maqsat etildi. Mustafa Kemal Atatürktoñ viziasymen, jergilikti auyl şaruaşylyğyn küşeytu talpynystary arasynda júzim jäne şarap öndirisi mañyzdy oryn aldy. 1923-1950 jyldar arasynda, memleket qoldauymen şarap öndirisinde infraqurylym investiciyalary jasalyp jäne júzimşilik sektory damytyluğa tyrysylğan.

Memleket Sayasattarynyñ Röli

Bu kezeñde, júzimşilikke berilgen mañyz, Tekel İdarasynyñ 1925 jyly qurylyuymen bekidi. Tekel, alkogol öndirisi jäne taratyluyn retteu jäne baqylau üşin qurylğan, şarap öndirisinde sapa standarttaryn arttyru üşin qyzmet etken. Memleket, jergilikti júzim sorttarynyñ (mysaly, Öküzgözü, Boğazkere, Narince) qorğaluyn jäne damytyluyn yntalandyrğan. Júzimşilik sektorynyñ qoldauy, şet elge student jiberilip zamanauy júzimşilik tehnikalarynyñ üyreniluimen de qamtamasyz etilgen.

İnvesticiyalar jäne Modernizaciya

Alğaş ret 1930 jyly Tekirdağda Júzimşilik jäne Zertteu İnstituty quryldy. Sonday-aq 1930-şı jäne 1940-şı jyldarda, şarap öndirisiniñ artyryluy jäne sapanyñ köterilui maqsatynda memleket qolymen şarap zauyttary qurylğan. 1939-da Tekirdağ Şarap Zauyty, 1943 jyly Atatürk Orman Çiftliği Şarap Zauyty, 1944 jyly Nevşehirde Ürgüp Şarap Zauyty jäne 1946-da Elazığ Şarap Zauyty qyzmetke açylğan. Bul zauyttar, ainalasyndağı júzimşilik qyzmetterin yntalandyrğan jäne jergilikti ekonomikağa üles qosqan. Sonymen qatar, Türkiyanyñ är türli aimaqtarynda jergilikti júzim sorttaryna säykes zamanauy öndiris tehnikalary qoldanylğan.

Büginde elimizde sany uaqyt sayyn özgerumen birge, soñğı qujattar ayasında 165 şamasında şaraphana bar ekeni habarlanuda.

Jergilikti jäne Eksport Bazarlaryna Nazar Audaru

Júzimşilik pen şarapşylyqqa jasalğan investiciyalar, tek jergilikti tutynumen şekteulip qalmağan, sonymen qatar halyqaralyq bazarlarğa şyğudy da maqsat etken. Türkiya, Europa bazarynda bäsekelese alu üşin zamanauy şarap öndiris tehnikalaryn qoldanyp joğary sapaly şaraptar öndiruge nazar audarğan. Memlekettiñ bul saladağı qoldauy, jergilikti júzim türleriniñ qorğaluyna bağıttalğan sayasattarmen de bekingen. 2-şi Düniejüzilik Soğıstan keyin qirağan Europada júzimşilik pen şarapşylyqtyñ jinalu turaly jumystar jasalyp jatqanda Türkiya bul jumystardyñ bir böligi bolğan, 1946 jyly OIV Halyqaralyq Júzimşilik jäne Şarapşylyq Uyımy ke müşesi bolğan jäne 1947 jyly Uyymnyñ jyldyq jinalysy Türkiyanyñ üi ieligimen İstanbulda ötkizilgen.

1923-1950 jyldar arasynda Türkiyanyñ şarapşylyqqa bağıttalğan sayasattary modernizaciya, sapa jäne jergilikti öndiriske negizdelgen edi. Bul kezeñde qurylğan zauyttar jäne jasalğan investiciyalar, júzimşilik sektorynyñ damuyna mañyzdy ülester qosqan jäne keler jyldarda Türkiyanyñ şarap öndirisinde söz ieisi el boluyna negiz dayyndağan, biraq 1950 keyin özgergen sayasattarmen Türkiya bul maqsattan alystağan.

Ädebietter

• Lucretius, Tabiattyñ Qurylımy (De rerum natura).
• Pliniy, Naturalis Historia XIV.II
• Richard Seaford, Dionis (Dionysos), Routledge, 2006.
• Gomerr, İliada.
• Deniz Gezgin, Ösimdik Mifteri (Bitki Mitosları).
• Robert Graves, Aq Qudayşa (The White Goddess).
• ​Pierre Grimal, Mifologiya Sözdigi (Dictionnaire de la mythologie grecque et romaine).