“Уонна Ной бааһынай буолан барбыта уонна виноград бааһын олордубута, уонна вино иһэн итирбитэ.”

Айыллыы (9:20,21)

Вино; Анатолия былыргы норуоттарын култууратын сорҕото буолар. Ной پیامбар (пайгыбар) туһунан номоххо, Ной, улуу моһуок кэнниттэн кыылладын кытта Арарат хайатын эдэгэр олохсуйар. Аһаары чугаһынан кэрийэ сылдьар кыыллартан ошкуо, биир күн сүрдээх үөрүүлэх төннүбүтүн көрөр. Бу быһыы хас да күн салҕаммытын кэннэ Ной пайгыбар ошкуотун батыһан, бу турук кини сиэбит биир отоннуттан төрүөттээҕин арыйар. Бэйэтэ эмиэ бу отону олус сөбүлүүр уонна олоҕу сырдык өҥнөөх көрдөрөр виноград уутугар ылларыылаах буолар.

Ной пайгыбары дьоллоохтук көрбүт абааһы, кини үөрүүтүн күнүүлээн, уоттаах тыынынан виноград лозаларын куурдар. Ной пайгыбар хомойон ороҥҥо сытпытыгар, номох буоллаҕа дии, абааһы санаата көнөн, бу отону хаттаан тилиннэрэргэ тугу гыныахтааҕын этэр. Өскөтүн отон силиһэ аһыллан уонна кыыллартан сэттэтин хаанынан ууланнаҕына, лоза тиллиэҕэ. Хахай, баабыр, ыт, эһэ, бөтүүк, маар уонна саһыл курдук кыыллар талыллан, виноград, кинилэр хааннарынан ууланар уонна биир сыл буолан баран үүнээйи хаттаан тиллэр, сэбирдэх уонна отон биэрэн барар.

Дьэ ити иһин номоххо этиллэринэн, вино иһэн итирбит киһи быһыытын-майгытын кэтээн көрдөххө бу сэттэ кыыл майгытын сүгэр быһыылар көстөллөр. Ардыгар хахай курдук хорсун, ардыгар баабыр курдук сиэмэх, эһэ курдук күүстээх, ыт курдук охсуһуулаах, бөтүүк курдук айдааннаах, саһыл курдук албын, маар курдук элбэх саҥалаах буолаллар.

Вино туһунан маны майгынныыр элбэх номохтор кэпсэнэр сирдэрэ буолар Анатолия; Грузия, Армения, Азербайджан, Арҕаа Иран уонна Загрос Хайаларын иһигэр ылар курдааһыны кытта дьиҥэ виноград үүннэриитин уонна вино үөскээбит сирдэрин ахсааныгар баар. Киһи аймах олохсуйбут олоххо көһүөн быдан иннинэ минньигэс отонун уонна уутун эккирэтэр vitis silvestris-и vitis vinifera-ҕа кубулутар тулууру уонна өйү көрдөрбүт.

Оҥоһуллубут археологическай хаһыыларга неолит кэмин бүтүүтүгэр, ол эбэтэр б.э.и. 6000 сыллардаахха Грузия соҕуруу өттүгэр икки дэриэбинэҕэ табыллыбыт туой иһиттэргэ вино суоллара көстүбүттэрэ. Бу суоллар вино оҥоһулларыгар эрэ үөскүүр тартар кислотатыттан атын туох да буолбатахтара. Биллэр саамай былыргы вино оҥорор сир Арменияҕа 2012 сыллаахха табыллыбыта. Арени-1 Хаспаҕар табыллыбыт бу вино оҥорор сир б.э.и. 4000 сылларыгар сыһыаннааҕа, ол аата 6000 саастааҕа сабаҕаланар. Кылгастык эттэххэ бүгүн бокаалгыттан биир уурт ууртаатаххына 8000 сыллаах устуоруйаны амсайаҕын.

Мифологияҕа Вино

Былыргы Грецияттан уонна Римтан Христиан култууратыгар көһүү кэмигэр тыл баһылыга буолбут вино, дьиэ кэргэн уонна уопсастыба олоҕор, бырааһынньыктарга, сиэрдэргэ-туомнарга сүрүн оруолу оонньообута. Тыһыынчанан сыллаах айаныгар, олох иһинээҕи миэстэтинэн кыайыы үөрүүлэригэр үрдүкү миэстэҕэ олорбута. Элбэх цивилизация култууратын киинигэр туран мифология эмиэ элеменэ буолбута. Мифологияҕа вино үксүн таҥара мотивтарын кытта көстөр буоллаҕына, Египеттэртэн Гректарга, Римляннарга тиийэ элбэх цивилизацияҕа аатыгар таҥаралар анаммыттара. Мифологическай номохторго лоза, виноград уонна вино сыһыана араас концепцияларынан көрүллүбүттэрэ. Виноград үүнүүлээх буоларын хааччыйар сыаллаах таҥараларга анаан толук туттар туһунан номохтор, вино таҥаралара уонна храмнар, мифологияҕа вино мотивтарын толорооччу элеменнэрин ахсааныгар миэстэ булбуттара. Винону ытык диэн көрөр Египеттэр вино таҥараларыгар Осирис, Гректар Дионис, Римляннар Бахус диэн ааты биэрбиттэрэ.

Фригиялар, Гректар уонна Римляннар Оруоллара

Империялар үрдээн уонна эстэн истэхтэрин аайы Анатолия вино оҥоруутун үгэһэ эмиэ сайдыбыта. Фригиялар, Гректар уонна Римляннар виноград үүннэриитин эйгэтэ халыпланарыгар чуолкай оруолу оонньообуттара. Саҥа виноград көрүҥнэрин билиһиннэрбиттэрэ, вино оҥорор искусствоны сайыннарбыттара уонна виноград баастарын дойду үрдүнэн кэҥэппиттэрэ.

Византия Кэмигэр Итэҕэл Символын Быһыытынан Вино

Византия кэмигэр вино итэҕэл сиэрдэрин-туомнарын сорҕотун быһыытынан ытык суолтаны ылбыта. Монастыырдар вино оҥоруутун, уустар үлэлэрин харыстааһын уонна сайыннарыы таһынан ытык винолары эмиэ оҥорор кииннэр буолбуттара.

Европа Винону Кытта Билсиһиитэ

Европаҕа Хайдах Кэлбитэй?

Европа винону кытта бастакы дьоһун сибээһин Эгей нөҥүө олохтообута. Эгей Байҕалын соҕуруу өттүгэр баар Крит Арыытыгар олорор Миностар винону оҥороллор да, эргиэннэрин да оҥороллор этэ. Онтон Грек материгар олорор Микеннар, винону итэҕэл сиэрдэригэр-туомнарыгар уонна дыбарыас экономикатын киинигэр туруорбуттара. Бу түһүмэххэ вино аны “сазнай утах” буолбакка, култуура элеменэ буолбута.

Былыргы Греция (Б.Э.И. 1600 – Б.Э.И. 300)

Вино оҥоруутун системалаштырбыттара. Тыа хаһаайыстыбатын техникаларын сайыннарбыттара. Вино күннээҕи олох, итэҕэл сиэрдэрин-туомнарын, философскай симпозиумнар киинигэр этэ. Грек колонияларын көмөтүнэн вино Сицилияҕа, Соҕуруу Францияҕа (Марсель), Хара Байҕал кытылларыгар тарҕаммыта.

Рим Империята (Б.Э.И. 200 – Б.Э. 400)

Сүрүн улахан тарҕаныы Римляннары кытта буолбута. Бастакытын Терруар өйдөбүлүн сэрэйэн туттубуттара. Виноград үүннэриитин системалаах оҥорбуттара. Винону байыаннай уонна эргиэн логистикатын сорҕото оҥорбуттара. Бүгүҥҥү Франция (Галлия), Германия (Рейн), Испания, Португалия курдук регионнарга виноград көрүҥнэрин талан бастакы улахан виноград баастарын тэрийбиттэрэ. Харайар уонна таһар техникалары сайыннарбыттара. Бүгүн “классическай Европа вино регионнара” диэн ааттыыр сирдэрбит үксэ Рим нэһилиэстибэтэ буолар.

Орто Үйэ: Килииһийэ кэмэ (Б.Э. 500–1500)

Рим эстибитин кэннэ, монастыырдар уонна килииһийэ винону тутан хаалбыттара. Бенедикт уонна Цистерциан монаахтара виноград баастарын испииһэккэ ылбыттара. Миэссэ винотун көмөтүнэн виноград үүннэриитэ хаһан да тохтооботоҕо. Бытарыйбыт виноград бааһын систематын сайыннаран (ордук Бургундияҕа) хаачыстыбаны уонна салҕаныыны хааччыйбыттара. Бүгүҥҥү Cru, Clos, Monopole курдук өйдөбүллэр төрүттэрэ бу кэмҥэ ууруллубута уонна Бургундия, Шампань, Рейнгау курдук регионнар бу кэмҥэ чаҕылыйбыттара.

Финикиялар (Б.Э.И. 1500–800)

Винону эргиэн бородууксуйата оҥорбут бастакы цивилизация. Финикиялар күүскэ байҕал эргиэнинэн дьарыктанар биис этилэр. Ол иһин Илин Орто Байҕалтан, Греция, Соҕуруу Италия, Испания, Соҕуруу Франция кытылларыгар вино эргиэнин оҥоро сылдьан, биир кэмҥэ виноград үүнүүтүн уонна вино оҥоруу билимин эмиэ таспыттара.

Виноҕа Брендтээһин Хардыылара

Вино былыргы кэм ньыматынан саҕаламмыт оҥоһуута, Б.Э.И. 3000 сыллардаахха Египеттэр сымалатын киллэриилэринэн үйэтигэр үйэ эппитэ. Египеткэ киэҥ айахтаах куувшиннарга вино оҥоруу сыыйа тэнийбитэ, сылламмыт вино төрүтэ ууруллубута. Вино куувшиннарыгар вино брендын суруйбут Египеттэр, инньэ гынан виноҕа брендтээһин бастакы хардыыларын эмиэ оҥорбуттара (бастакы этикетка). Римляннар виноҕа сибэкки, отон, бэс уута, сымала, мүөт курдук заттары эбэн бүгүҥҥү вино култууратын төрүттэрин уурбуттара.

Вино Оҥоруутугар Эргэ Дойду уонна Саҥа Дойду Дойдулара

Эргэ Дойду вино дойдулара – вино оҥоруу устуоруйатынан саҕаламмыт, быраабылалар уонна үгэстэр күүстээх сирдэрэ. Сүрүн дойдулар:

• Франция
• Италия
• Испания
• Германия
• Португалия
• Греция
• Венгрия
• Австрия
• Грузия (Саамай былыргы вино култуураларыттан биирдэстэрэ.)
• Турция (Устуоруйатынан Эргэ Дойду диэн ааҕыллар. Ол эрээри этикетка уонна сымнаҕас оҥоруу быраабылаларын өттүнэн Саҥа Дойду стилинэн оҥоруу баһыйар.)

Грузияны уонна Турцияны туспа тутан көрдөххө эргэ дойду дойдуларын сүрүн уратылара:

• Терруар инники былааҥҥа (буор, климат, микроклимат),
• Этикеткаларга үксүн регион аата суруллар (Bordeaux, Barolo курдук),
• Этикеткаларга вино хаачыстыбатын көрдөрөр этиилэр. (Grand Cru, Cru Classico, Grand Riserva, AOC, DOC, DOCG, DO уо.д.а.)
• Үрдүк аһыылаах, тэҥнээх испиирдээх,
• Дуб мас туттуу үксүн кэмнээх,
• Кытаанах уонна сиһилии сокуоннаах классификация уонна хааччахтар.

Саҥа Дойду диэн ааттыыр дойдуларбыт винону кытта былыргы кэмнэргэ буолбакка, тэҥнээтэххэ быдан хойут, үксүн Европа колонизатордарын көмөтүнэн билсибиттэрэ. Уопсайынан Саҥа Дойду вино дойдуларын; АХШ, Чили, Аргентина, Соҕуруу Африка, Австралия, Саҥа Зеландия курдук наардыахха сөп. Бу дойдулар винону кытта билсиһиилэрэ 15.–18. Үйэлэр икки ардыларыгар түбэһэр. Саҥа Дойду дойдуларыгар вино оҥоруу ордук сымнаҕас быраабылаларга олоҕурар. Вино этикеткаларыгар регион аатын кэриэтэ, виноград аата миэстэ ылар.

Дойдулары тус-туспа ылан көрдөххө:

• Чили: 1548–1555 диэки винону кытта билсибитэ. Испания миссионердара аҕалбыттара. Сыал миэссэ винотун оҥоруу этэ. Саҥа Дойду саамай эрдэтээҕи вино култуураларыттан биирдэстэрэ.
• Аргентина: 1556–1560 эмиэ Испанецтар Анд Хайаларын эдэгэр виноград баастарын олохтообуттара. Үрдүк сир буолан виноград үүннэриитэ түргэнник сайдыбыта.
• АХШ: Америка винону кытта билсиһиитэ 16 үйэ бүтүүтэ – 17 үйэ икки ардыгар түбэһэр. Ол эрээри Америкаҕа бастакы холонуулар табыллыбатахтара. 1760-с сылларга Европа винограда (Vitis vinifera) тэнийэн барбыта. Ол эрээри дьиҥнээх сайдыы 19 үйэҕэ – Калифорния регионугар буолбута.
• Соҕуруу Африка: Соҕуруу Африка 1655-с сылларга винону кытта билсибитэ.
• Австралия: Австралия, Англия колонияларын кытта 1780-с сылларга винону кытта билсибитэ. Бу дойдуга 1820–1830 икки ардыгар системалаах виноград үүннэриитэ саҕаламмыта.
• Саҥа Зеландия: Саҥа Зеландияҕа 1819 сыллаахха миссионердар бастакы виноград баастарын олордубуттара. Дойду дьиҥнээх сайдыытын 20 үйэ иккис аҥарыгар көрдөрбүтэ уонна Sauvignon Blanc нөҥүө аан дойду сценатыгар тахсыбыта.

Былыргы Кэмҥэ Анатолияҕа Виноград Үүннэриитэ уонна Вино

Анатолияҕа хаһыылар кэмигэр Неолит олохтоох пууннарын иккитигэр эрэ дьиикэй виноград туораахтара булуллубуттара. Булартан биирдэстэрэ Невали Чори (Б.Э.И. 8400-8200) (Шанлыурфа-Хилван оройуона), иккиһэ Джанхасан III (Караман-Джанхасан дэриэбинэтэ) олоҕо. Бу кэмҥэ виноград култуураҕа ылыллыбытын көрдөрөр дакаастабыл суох. Эбиитин Анатолия Неолитын кэмнээх иһит формалара вино култуурата баарын ыйар өттүнэн эмиэ оччо сөптөөх буолбатах.

Неолит кэмин кэнниттэн кэлбит уонна Халколит диэн ааттанар кэмҥэ (Б.Э.И. 4800-3000) олохсуйбут томтор хаһыыларыгар (Коручутепе-Элязыг-Аллараа Ичме дэриэбинэтэ; Курбан томтор-Шанлыурфа-Джумджуме дэриэбинэтэ; Ойлум томтор-Килис-Ойлум дэриэбинэтэ) көстүбүт виноград туораахтарын үксэ дьиикэй виноград бородууксуйата буолалларын үрдүнэн, Хассек томторугар (Шанлыурфа-Сиверек-Үөһээ Тиллакин дэриэбинэтэ) виноград култуураҕа ылыллыбытын көрдөрөр виноград туораахтара табыллыбыттара.

Халколит кэмин култуурата араас иһит формаларын, ордук бокаал көрүҥнээх иһиттэр баар буолан барбыт кэмнэрэ. Виноград үүннэриитэ уонна вино оҥоруута Анатолияҕа бу кэмҥэ тарҕаммыт диэн этиэххэ сөп.

Б.Э.И. 3 тыһыынча иккис аҥарыгар сыһыаннаах Орто Анатолияҕа Хатти култууратыгар киирэр Алачахөйүк хоруолларын көмүүлэригэр өлбүт киһиэхэ бэлэх быһыытынан көстүбүт кыһыл көмүс бокааллар уонна тумус айахтаах куувшиннар бу кэмҥэ Анатолияҕа вино ордук салайар кылаастар истэригэр киэҥник туттулларын көрдөрөр.

Анатолияҕа сурук туттуллуутун кытта виноград үүннэриитэ, кырата 1500 сылы кэннигэр хаалларбыт уонна сиппит оҥорон таһаарар үлэ быһыытынан иннибитигэр тахсар. Б.Э.И. 2000 сыллар диэки Хотугу Месопотамияттан кэлбит Ассирия атыыһыттарын нөҥүө Анатолияҕа туттуллан барбыт туорах суруктаах эргиэн докумуоннарыгар, иэс болдьоҕун быһыытынан да буоллар, бастакытын виноград хомуурун туһунан этиллэр. Кайсери аттыгар Күлтэпэҕэ (Каниш) Колония Үйэтигэр (Б.Э.И. 2000-1750) сыһыаннаах цилиндр бэчээттэр барылдарын үрдүгэр таҥараларга вино уунар түгэннэр (либация) киэҥник тарҕаммыт.

Хетт сокуоннарыгар “виноград бааһа”, “лоза” уонна “вино” туһунан уураахтар уонна виноград баастарыгар оҥоһуллубут хоромньуну төлөөһүн туһунан ыстатыйалар бааллар.

Туорах суруктаах докумуоннар дьаһалтаҕа эбэтэр храмнарга эрэ буолбакка, биирдиилээн дьоҥҥо тиксэр виноград баастара баарын туһунан сибикилэри биэрэллэр. Хетт итэҕэл бырааһынньыктарын ахсааныгар киирэр виноград хомуурун бырааһынньыга виноград үүннэриитигэр бэриллибит суолта бэлиэтин быһыытынан сыаналаныан сөп. Хетт туорах суруктаах тиэкистэригэр виноград, лоза уонна вино иһин биир тыл (Шумердыы идеограмма Гестин, Хеттии ааҕыллыыта вияна) туттуллар уонна вино араас көрүҥнэриттэн (саҥа, сибиэһэй вино; эргэ, сылламмыт вино; аһыы вино; минньигэс вино; үчүгэй вино; ыраас, дьэҥкир вино; кыһыл вино уо.д.а.) этиллэр.

Хетт официальнай суруйсууларыгар виноград баастарын туһунан сэрэтиилэр бааллар. Холобур, биир Хетт хоруола биир куорат баһылыгар ыыппыт суругар виноградтар кэмигэр быһыллыылара уонна хойутааһын түмүгэр буорту буолбаттара ирдэнэр, атын биир сурукка виноградтар быһыллар буолуохтарыгар диэри сиппиттэрэ уонна киин куораттан виноград хомууругар дьону ыытар ирдэнэр.

Хетт империятын кэмин докумуоннарыгар Анатолияҕа Виянаванда (вино куората) аатын сүгэр биир куорат туһунан этиллэр. Бу куорат, Классическай Үйэлэргэ Ойноанда (Ойнос былыргы Гректыы вино диэн) быһыытынан билэрбит Ликия куората буолуохтаах.

Хетт итэҕэлин эйгэтигэр 15 таҥара уонна айыы баар. Булартан Эреш.Ки.Гал Күн Таҥарата. Хеттэр виноларын куувшина аллараа ойууга көстөрүн курдук ортото кураанах. Мо иһин Күн Таҥарата куувшиннааҕы винону алгыырын иһин.

Ол эбэтэр, Хеттэргэ вино сэриигэ барар саллааттар уонна холбоһор пааралар сиэрдэригэр туттуллара. Ол эрээри вино иннинэ куувшиҥҥа кутуллар уонна сарсыарда күн өссө тахса илигинэ олохтоох пуун саамай үрдүк томторугар күҥҥэ утары турар гына ууруллар уонна инньэ гынан бастакы күн сардаҥалара куувшин ортотунан ааһаллара хааччыллан вино Күн Таҥаратын тарапынан алҕанара хааччыллар. Сэриигэ барар саллааттар эмиэ алҕаммыт винону түҥэтэр үлэһит иннигэр уочаракка туран бу виноттан биир бокаалы иһэллэрэ. Инньэ гынан саллааттар сэриигэ хорсун быһыылары көрдөрөн сэрии кыайыллыаҕар итэҕэйэллэрэ. Тэҥинэн урууларга эмиэ холбоһор дьон ыал буолуулара чэгиэнник барарын санаан Күн Таҥаратын тарапынан алҕаммыт бу винону иһэллэрэ.

Хетт Империята быһа холоон Б.Э.И. 1200 сыллардаахха эстибитин кэннэ, Хеттэр Орто Анатолия аллараа өттүлэрэ уонна Соҕуруу уонна Соҕуруу-Илин Анатолияҕа биистэр быһыытынан баалларын быһа холоон Б.Э.И. 7. үйэҕэ диэри салҕаабыттара уонна култуура да, тыа хаһаайыстыбатын да билиилэрин тулалыыр заманча култуураларга биэрэри ситиспиттэрэ. Дьэ бу кыра хоруоллуктартан бииригэр тиксэр сирдэргэ табыллыбыт Ивризтээҕи кыя рельефын үрдүгэр, илиилэригэр виноград салкамнарын уонна туораах дьөрбөлөрүн тутпут уонна куругар ытык хотуур илдьэ сылдьар биир уйгу таҥаратын дьүһүнүгэр этиҥ таҥарата Тархун/Санда кытта утарытыгар Тувана Бэйэ Варпалавас (Б.Э.И. 8. үйэ) ойууламмыттар. Таҥара баһа уонна хоруол биилин кэннигэр иероглиф суруктар кылгастык хоруол: “Мин кыра оҕо эрдэхпинэ манна виноград үсентеләрин олордубутум, таҥара кинилэри харыстаабыта, кинилэр билигин виноград биэрэллэр” быһаарыытын иһинээҕилээҕэ өйдөнөр.

Адана Археология Музейыгар көрдөрүүгэ туруоруллубут Марашка табыллыбыт биир көмүү рельефын үрдүгэр илиилэрин атынын санныларыгар уурбут биир эр ойох ойуутугар эмиэ көстөрүн курдук илиитигэр виноград салкамын тутпут эр киһи вино атыыһыта буолуохтаах. Ойоҕо кэппит киэргэллэрэ вино атыыһытын баайын биир бэлиэтэ буолуон сөп.

Классическай Кэмҥэ Анатолияҕа Виноград Үүннэриитэ уонна Вино

Ионияҕа оҥоһуллубут виноҕа сыһыаннаах бастакы ыйынньык Хоһоонньут Гомерга (Б.Э.И. 8. үйэ) тиксэр. Хоһоонньут, Илиада дастааныгар “Прамниос” (эбэтэр Прамнос) ааттаах биир вино туһунан этэр; иккис дастаана Одиссеяҕа аптаах Кирке Одиссейы уонна доҕотторун Прамниос винотунан итирдэн тутан хаалбытын кэпсиир. Прамниостан кэлин үйэлэргэ Аристофан, Афиней уонна кырдьаҕас Плиний курдук суруйааччылар эмиэ хайҕаан этэллэр.

Смирна (Измир): Эолия уонна Иония икки ардыгар кыраныысса оҥорор Смирна туһунан бастакы референсаллар истэригэр Гомер эппит Прамниос винота саамай башыгар турар. Гомер Прамниос винотун оҥоһуллубут сирин эппэт буоллаҕына, 8 үйэ кэлин Кырдьаҕас Плиний өссө чуолкайдык этэр. Гомер эмиэ иһигэр киирэр дастааннар кэмигэр Прамниос винотун кураанахтыы иһиллибэтэ, сыыр, бурдук уонна мүөт кытта булкулларыгар кэпсэнэр. Кэпсэнэринэн бу минньигэс да, хойуу да буолбатах; аһыы, тотоҕос уонна күүстээх.

Страбон Кырдьаҕас Плиний иннинэ Смирна винотун кэфир да, медицинскай туттуулар да өттүнэн сыаналаах винолар ахсааныгар киллэрэр. Рим тыа хаһаайыстыбатын суруйааччыта Маркус Терентиус Варро (Б.Э.И. 116-27) Смирнаҕа байҕал кытылыгар үүнэр виноградтар сылга иккитэ үүнүү биэрэллэрин суруйар буоллаҕына, Кырдьаҕас Плинийга холоотоххо сылга үстэ үүнүү ылыллар.

Клазоменаи: Клазоменаи (Урла Искелеси) винотун туһунан суругунан төрүттэр Рим кэмигэр (Б.Э. 1. уонна 2. үйэлэр) көстөллөр. Эмчит Диоскорид “De materia medica” ааттаах үлэтигэр: “Клазоменаи уонна Кос (Истанкой) винолара, истэригэр элбэх байҕал уутун илдьэ сылдьалларын иһин буһарарга чэпчэки, тыын аһар, ол эрээри куртахха алдьатыылаах уонна ньиэрбэлэргэ буортулаах” диэн суруйар. Кырдьаҕас Плиний буоллар шул ук тиэмэҕэ “Бүгүн Клазоменаи винота, аҕыйах байҕал уута кутуллан барбытыттан ыла ордук көрүллэр” диэн эбии оҥорор.

Эритраи (Чешме-Ылдыры): Былыргы кэм аһылык уонна утах эксперэ Афиней “Deipnosophistai” ааттаах үлэтигэр Эритраи винотун “сымнаҕас уонна сыта суох” дииринэн, манна “виноград салкамнарын толору уонна уйгулаахтык үүнэрин” бэлиэтиир. Страбон биэрбит билиитигэр олоҕурдахха “Мимаска олорор Эритраи олохтоохторун ортотугар [Геракл] “Ипоктонос” [үөн кыргыс] быһыытынан ытыктанар, тоҕо диэтэххэ кини Ипс диэн виноград үөнүн төрүтүн куурдубут, этэллэр, кыыл суох соҕотох сирэ Эритраи олохтоохторунуку”.

Теос (Сеферихисар-Сыгаджик): Виноград үүннэриитин уонна винотун туһунан билии биэрэр биһиги күннэргэ тиийбит былыргы төрүт суоҕун үрдүнэн Эллинистик кэмҥэ тутуллубут биир Дионис Храмыгар ия буолуута уонна манньыаттарыгар көстөр виноград салкамын ойуулара Теос регион виноград үүннэриитигэр уонна вино оҥоруутугар кылаатын намтатыллыа суохтааҕын көрдөрөр. Дионис Теоска “Сетанейос” хос аатынан эмиэ ахтыллыбыт. Бу, үксүн буор бородууксуйаларыгар “бу сылга сыһыаннаах” (primeur) суолтатыгар тыл.

Метрополис (Торбалы): Метрополис куората Страбон тарапынан үчүгэй уонна хаачыстыбалаах вино оҥорор былыргы куораттар ахсааныгар киирэр.

Эфес (Селчук): Винотун хаачыстыбатын туһунан 3 былыргы суруйааччыттан 3 атын билиини алабыт. Эмчит Диоскорид Эфес аттынааҕы виноград баастарыттан алыллыбыт уонна Фигелитес (Фигела Винота) быһыытынан ааттаммыт биир көрүҥ вино туһунан этэр. Бу вино чэпчэки этэ уонна куртахха үчүгэй этэ. Афиней буоллар Эфеска чугас биир дэриэбинэ буолбут Латореяҕа регион саамай хаачыстыбалаах винота алылларын биллэрэр. Кырдьаҕас Плиний буоллар бу билиилэргэ утары Эфес винотун, байҕал уута кутуллубутун иһин куртахха буортулааҕын уонна оргутан иһиллиэхтээҕин суруйар.

Осмаҥҥа Вино

Турция сибиэһэй виноград оҥоруу эйгэтигэр аан дойдуга 5. эбэтэр 6. миэстэҕэ турар. Ол эрээри, бүгүҥҥү күҥҥэ баар виноград баастарын бары тик %3 эрэ вино винограда быһыытынан туһаныллар. Мо төрүөтэ быһыытынан Осман кэминээҕи иһии бобуулара уонна ол иһин үөскээбит вино оҥоруутугар кэхтии көрдөрүллүн сөп. Виноград үүннэриитэ дьылҕатыгар суруллубут уйгулаах Анатолия буордара, Осман баһылааһыныгар киирбитин кэннэ, виноград үүннэриитэ уонна вино оҥоруутугар кэхтии саҕаламмыта. Бу кэмтэн ыла бары тик Грек уонна Армян уопсастыбаларын атын омук бөлөхтөрө вино уонна өссө виноград оҥоруутун кытта интэриэһиргээбиттэрэ. Түөрт үйэттэн ордук бобуу кэмэ уһунун тухары, тыһыынчанан гектардаах виноград үүнүүтэ, олохтоох виноград остуолга сиэниитэ эбэтэр кишмиш оҥоһуллуутунан туттуллубута. Ол эрээри, бу туочукаҕа Осман иһии култууратын быраҕан кэбиһиэ суохтаах. Кануни, I. Ахмед, IV. Мурад, Авджи Мехмед, III. Селим кэмнэригэр төһө да иһии бобуута ууруллубутун иһин, холобур Эвлия Челебигэ холоотоххо Стамбулга 160 мэйхана уонна 6000 диэки иһии атыылыыр маҕаһыын баара этиллэр. Танзимат кэнниттэн арҕаалыы хамсааһыннар вино оҥоруутун тилиннэрэллэр уонна 1900-с сыллар саҕаланыытыгар Европа виноград баастара филлоксера ыарыытынан эрэйдэнэ турдаҕына, Осман 300 миллион литр вино оҥорон, улахан сорҕотун экспортировкалыыр.

Республика Кэннинээҕи Кэм уонна Бүгүҥҥү Күн

1923 сыллаахха тэриллибит эдэр Республика, ахсаанынан аҕыйах гынан баран идеалист төрүттээччилэр уопсастыбалара салайбыта. Республика сүрүн архитектора Ататүрк, көрөгөй майгытынан бэйэ бэйэлэриттэн олус атын эйгэлэргэ үлэлэр оҥоһуллууларын туһунан саҥа дойду хамсатар күүһэ буолбута. Осман Судаарыстыбатын ааҕар нэһилиэнньэтин быһа холоон %5, ааҕар-суруйар дьонун %2 таһымыгар баарын санатар буоллахха, төһө билии мунньуллуута мөлтөх уопсастыба тутулун туһунан этэрбит ордук дөбөҥнүк өйдөнүө.

Эдэр Республика кытаанах куттал суох буолуутун быһаарыыларын ыларга күһэллибитэ. Булартан биирдэстэрэ атастаһыы, ол эбэтэр Греция уонна Турция икки ардыгар нэһилиэнньэ атастаһыытын оҥоруу этэ. Бу атастаһыы саамай ыар төлөбүрүн төлөөбүт сектор виноград үүннэриитэ буолбута. Осман политикаларыгар вино оҥоруу туһунан көҥүл Христиан аҕыйах ахсааннаахтарга бэриллибит, Грек норуота виноград үүннэриитин да, вино оҥоруутун да туһунан билии мунньуллуутун соҕотох хаһаайына буолбута. Атастаһыынан сирдэрин хаалларан барарга күһэллибит бу нэһилиэнньэ, үйэлэр тухары мунньуллубут билиини эмиэ кэннигэр хаалларбыта уонна бу билиигэ ия буолуох бөлөх үөскээбэтэҕэ.

Тыа хаһаайыстыбатын суолтатын өйдөөбүт салайар кадрдар бу итэҕэһи виноград үүннэриитэ уонна вино оҥоруута туһунан үөрэх ыларга тас дойдуга устудьуон ыытан уонна уопуттаах экспердэри дойдуга аҕалан сабыахтарын баҕарбыттара уонна бу үлэлэртэн ситиһиилээх түмүктэри ылбыттара. Дойду тэриллии сылларынааҕы бу үлэлэринэн бүгүн туохха да карамастан атахха турбут уонна бары мэһэйдэргэ карамастан сайдыыны салҕыыр вино секторбыт баарын көрөбүт.

Республика тэриллиитин кытта, Турцияҕа тыа хаһаайыстыбатын модернизациятын иһинэн виноград үүннэриитэ уонна вино оҥоруутун сайыннарыы сыалламмыта. Мустафа Кемал Ататүрк көрөгөйүнэн, олохтоох тыа хаһаайыстыбатын күүһүрдүү дьулуурдарын ортотугар виноград уонна вино оҥоруута мөһүм миэстэни туппута. 1923-1950 сыллар икки ардыларыгар, судаарыстыба өйөбүлүнэн вино оҥоруутугар инфраструктура инвестициялара оҥоһуллубуттара уонна виноград үүннэриитин сектора сайыннарылларга тырыһыллыбыта.

Судаарыстыба Политикаларын Оруола

Бу кэмҥэ, виноград үүннэриитигэр бэриллибит суолта, Монополия Дьаһалтатын 1925 сыллаахха тэриллиитинэн чиҥэтиллибитэ. Монополия, испир оҥоруутун уонна тарҕатыытын сааһылыыр уонна хонтуруоллуур иһин тэриллибитэ, вино оҥоруутугар хаачыстыба стандарттарын үрдэтэр иһин үлэлээбитэ. Судаарыстыба, олохтоох виноград көрүҥнэрин (холобур, Окюзгөзү, Богазкере, Наринче) харыстаныытын уонна сайыннарыллыытын көҕүлээбитэ. Виноград үүннэриитин сектра өйөнүүтэ, тас дойдуга устудьуон ыытыллан заманча виноград үүннэриитин техникаларын үөрэтиллиитинэн эмиэ хааччыллыбыта.

Инвестициялар уонна Модернизация

Бастакытын 1930 сыллаахха Текирдагга Виноград Үүннэриитин уонна Чинчийии Института тэриллибитэ. Эбиитин 1930-с уонна 1940-с сыллардаахха, вино оҥоруутун үрдэтиллиитэ уонна хаачыстыба үрдэтиллиитэ сыалынан судаарыстыба илиитинэн вино заводтара тутуллубуттара. 1939-ка Текирдаг Вино Завода, 1943 сыллаахха Ататүрк Ойуур Хаһаайыстыбатын Вино Завода, 1944 сыллаахха Невшехирга Ургүп Вино Завода уонна 1946-ка Элязыг Вино Завода үлэҕэ аһыллыбыттара. Бу заводтар, тулаларынааҕы виноград үүннэриитин үлэлэрин көҕүлээбиттэрэ уонна олохтоох экономикаҕа өлеш киллэрбиттэрэ. Биир кэмҥэ, Турция араас регионнарыгар олохтоох виноград көрүҥнэригэр сөп түбэһэр заманча оҥоруу техникалара туттуллубуттара.

Бүгүҥҥү күҥҥэ дойдубутугар ахсаана кэм-кэм уларыйыытын кытта, бүтэһик докумуоннар сырдыктарыгар 165 диэки вино оҥорор сир баара дакылааттанар.

Олохтоох уонна Экспорт Базардарыгар Туһуланыы

Виноград үүннэриитигэр уонна вино оҥоруутугар оҥоһуллубут инвестициялар, бары тик олохтоох туттууну кытта чектелбэтэхтэрэ, биир кэмҥэ норуоттар икки ардыларынааҕы базардарга тахсыыны эмиэ сыаллаабыттара. Турция, Европа базарыгар күрэстэһэр буоларын иһин заманча вино оҥоруу техникаларын туттан үрдүк хаачыстыбалаах винолары оҥорууга туһуламмыта. Судаарыстыба бу эйгэҕэ өйөбүлэ, олохтоох виноград көрүҥнэрин харыстааһыҥҥа туһуламмыт политикаларынан эмиэ чиҥэтиллибитэ. 2. Аан Дойду Сэриитин кэнниттэн эстибит Европаҕа виноград үүннэриитэ уонна вино оҥоруута тилиннэриллиитин туһунан үлэлэр оҥоһулла туран Турция бу үлэлэр биир сорҕото буолбута, 1946 сыллаахха OIV Норуоттар Икки Ардыларынааҕы Виноград Үүннэриитин уонна Вино Оҥоруутун Тэрилтэтигэр чилиэн буолбута уонна 1947 сыллаахха Тэрилтэ сыллааҕы мунньаҕа Турция хаһаайыннааһынынан Стамбулга оҥоһуллубута.

1923-1950 сыллар икки ардыларыгар Турция вино оҥоруутугар туһуламмыт политикалара модернизация, хаачыстыба уонна олохтоох оҥорууга олоҕурара. Бу кэмҥэ тутуллубут заводтар уонна оҥоһуллубут инвестициялар, виноград үүннэриитин сектра сайдыытыгар мөһүм өлештэри киллэрбиттэрэ уонна кэлэр сылларга Турция вино оҥоруутугар тыл ия дойду буоларыгар төрүт бэлэмнээбитэ, ол эрээри 1950 кэнниттэн уларыйбыт политикаларынан Турция бу сыалтан тэйбитэ.

Туһаныллыбыт литература

• Lucretius, Evrenin Yapısı, çev. Tomris Uyar, Turgut Uyar, Norgunk Yayınları, 2011.
• Plinius, Naturalis Historia XIV.II
• Richard Seaford, Dionysos, Routledge, 2006.
• Homeros, İlyada, çev. Azra Erhat, A.Kadir, Can Yayınları, 2008.
• Deniz Gezgin, Bitki Mitosları, Sel Yayıncılık, 2007.
• Robert Graves, Ak Tanrıça, çev. Çağla Çakın, Kabalcı Yayınları, 2015.
• ​Pierre Grimal, Mitoloji Sözlüğü. Yunan ve Roma, Çev. Sevgi Tamgüç, Sosyal Yayınları, 1997.