“We Nuh ekerançy bolup başlady we üzüm bagyny dikdi we şerap içip serhoş boldy.”

Tekwin (Yaradylyş 9:20,21)

Şerap; Anadolynyň gadymy halklarynyň medeniýetiniň bir bölegidir. Nuh pygambere degişli edilen bir rowaýatda, Nuh pygamber tupandan soň haýwanlary bilen Agri dagynyň eteginde ýaşamaga başlaýar. Garynlaryny doýurmak üçin töwerekde aýlanýan haýwanlardan geçiniň, bir gün adatdan daşary şadyýan gaýdyp gelendigini görýär. Bu ýagdaý günlerce dowam edende Nuh pygamber geçisiniň yzuna düşüp, bu ýagdaýyň iýen bir miwesinden döreýändigini ýüze çykarýar. Özü-de bu miwäni gaty gowy görýär we durmuşy gülgüne görkezýän üzüm suwunyň aşygy bolýar.

Nuh pygamberi bagtly gören şeýtan, onuň şatlygyny gabanyp, ýalynly dem bilen şahalary guradýar. Nuh pygamber gynanjyndan düşeklere düşende, rowaýat bu-da, şeýtan insapa gelip, bu miwäni täzeden janlandyrmak üçin näme edilmelidigini aýdýar. Eger miwäniň köki açylyp, haýwanlardan ýedi sanysynyň gany bilen suwarylsa, şaha janlanar. Ýolbars, gaplaň, it, aýy, horaz, saksağan we tilkiden ybarat bolan gurbanlar saýlanyp, üzüm, ganlary bilen suwarylýar we bir ýyl soň ösümlik täzeden janlanýar, ýaprak we miwe bermäge başlaýar.

Ine, şu sebäpden rowaýata görä, şerap bilen serhoş bolan adamyň hereketleri öwrenilende bu ýedi haýwanyň häsiýetini göterýän hallary görülýär. Kä ýolbars ýaly batyr, kä gaplaň ýaly ýyrtyjy, aýy ýaly güýçli, it ýaly dawaçy, horaz ýaly gohçy, tilki ýaly mekge, saksağan ýaly lakgy bolarlar.

Şerap bilen baglanyşykly şuňa meňzeş köp rowaýatlaryň gürrüň berilýän ýeri bolan Anadolu; Gruziýa, Ermenistan, Azerbaýjan, Günbatar Eýran we Zagros daglaryny içine alýan bir guşak bilen birlikde aslynda bagçylygyň we şerabyň doglan ýerleri arasyndadyr. Ynsanogly oturymly durmuşa geçişinden has öň süýji miwesiniň we şiresiniň yzynda bolan vitis silvestris-i vitis vinifera öwürjek sabyry we zehini görkezipdir.

Edilen arheologik gazuw-agtaryş işlerinde neolit döwrüniň ahyrlarynda ýagny b.e.ö. 6000-nji ýyllarda Gruziýanyň günortasyndaky iki obada tapylan gap-gaçlarda şerap yzlaryna gabat gelindi. Bu yzlar diňe şerap ýasalanda emele gelýän tartarik turşusyndan başga bir zat däldi. Bilinýän iň gadymy şeraphana bolsa Ermenistanda 2012-nji ýylda tapyldy. Areni-1 gowagynda tapylan bu şeraphananyň b.e.ö. 4000-nji ýyllara degişlidigi sebäpli 6000 ýaşyndadygy çaklanylýar. Gysgaça aýdylanda, şu gün bulguryňyzdan bir owurt alanyňyzda 8000 ýyllyk bir hekaýany owurtlaýarsyňyz.

Mifologiýada Şerap

Antik Gresiýa we Rimden Hristian medeniýetine geçiş döwründe söz eýesi bolan şerap, maşgala we jemgyýet durmuşynda, baýramlarda, dabaralarda baş rol oýnady. Müňlerçe ýyllyk syýahatynda, durmuşyň içindäki orny bilen ýeňiş dabaralarynda baş kürsä oturdy. Köp sanly medeniýet medeniýetiniň merkezinde ýerleşip, mifologiýanyň hem bir bölegine öwrüldi. Mifologiýada şerap köplenç taňry motiwleri bilen ýer alsa-da, Müsürlilerden Greklere Rimlilere çenli köp sanly medeniýetde adyna taňrylar bagyşlandy. Mifologik rowaýatlarda şaha, üzüm we şerap gatnaşygy dürli düşünjeler bilen işlenildi. Üzimiň bereketli bolmagyny üpjün etmek maksady bilen taňrylar üçin gurban kesilendigine degişli rowaýatlar, şerap taňrylary we ybadathanalar, mifologiýada şerap motiwleriniň tamamlaýjy bölekleri arasynda ýer tapdy. Şeraby mukaddes gören Müsürliler şerap taňrylaryna Osiris, Grekler Dionis, Rimliler bolsa Bakh adyny berdiler.

Frigiýalylar, Grekler we Rimlileriň Roly

Imperatorlyklar ýokary galyp ýykyldykça Anadolynyň şerapçylyk däbi hem ösdi. Frigiýalylar, Grekler we Rimliler bagçylyk gurşawynyň şekillenmeginde möhüm rollar oýnadylar. Täze üzüm görnüşlerini tanatdylar, şerap ýasamak sungatyny ösdürdiler we üzüm baglaryny ýurt boýunça giňeltdiler.

Wizantiýa Döwründe Ynanjyň Nyşany Hökmünde Şerap

Wizantiýa döwründe şerap dini däp-dessurlaryň bir bölegi hökmünde mukaddes bir ähmiýet gazandy. Monastyrlar şerap ýasamagyň, hünäriň goralmagynyň we ösdürilmeginiň ýany bilen mukaddes şeraplar hem öndürýän merkezlere öwrüldi.

Ýewropanyň Şerap Bilen Tanyşmagy

Ýewropa Nähili Geldi?

Ýewropa şerap bilen ilkinji çynlakaý gatnaşygyny Egeý üstünden gurdy. Egeý deňziniň günortasynda ýerleşýän Krit adasynda ýaşaýan Minoslar şeraby hem öndürýärdi, hem-de söwdasyny edýärdi. Yz ýanyndan Grek materiginde ýaşaýan Mikenler, şeraby dini däp-dessurlar we saraý ykdysadyýetiniň merkezine goýdy. Bu tapgyrda şerap indi “tötänleýin bir içgi” däl, eýsem medeni bir bölek boldy.

Antik Gresiýa (B.e.ö. 1600 – B.e.ö. 300)

Şerap önümçiligini ulgamlaşdyrdylar. Oba hojalyk tehnikalaryny ösdürdiler. Şerap gündelik durmuşyň, dini däp-dessurlaryň, filosofiki simpoziumlaryň merkezindedi. Grek koloniýalarynyň üsti bilen şerap Sisiliýa, Günorta Fransiýa (Marsel), Gara deňiz kenarlaryna ýaýrady.

Rim Imperiýasy (B.e.ö. 200 – B.e. 400)

Asyl uly ýaýram Rimliler bilen boldy. Ilkinji gezek Terroir düşünjesini duýgurlyk bilen ulandylar. Bagçylygy yzygiderli hala getirdiler. Şeraby harby we söwda logistikasynyň bir bölegi etdiler. Häzirki Fransiýa (Galliýa), Germaniýa (Ren), Ispaniýa, Portugaliýa ýaly sebitlerde üzüm görnüşlerini saýlap ilkinji uly baglary gurdular. Saklama we daşama tehnikalaryny ösdürdiler. Şu gün “klasiki Ýewropa şerap sebitleri” diýýän ýerlerimiziň köpüsi Rim mirasydyr.

Orta Asyrlar: Kilise döwri (B.e. 500–1500)

Rim çökende, monastyrlar we kilise şeraby aýakda saklady. Benediktin we Siterian ruhanylary baglary hasaba aldy. Ybadat şeraby sebäpli bagçylyk hiç kesilmedi. Bölekleýin bag ulgamyny ösdürip (esasanam Burgundiýa) hili we dowamlylygy üpjün etdiler. Häzirki Cru, Clos, Monopole ýaly düşünjeleriň düýbi bu döwürde tutuldy we Burgundiýa, Şampan, Reingau ýaly sebitler bu döwürde parlady.

Finikiýalylar (B.e.ö. 1500–800)

Şeraby täjirçilik önümi halyna getiren ilkinji siwilizasiýa. Finikiýalylar dykyz deňiz söwdasyny edýän bir kowumdy. Şol sebäpli Gündogar Ortaýer deňzinden, Gresiýa, Günorta Italiýa, Ispaniýa, Günorta Fransiýa kenarlaryna şerap söwdasyny edýärkä şol bir wagtyň özünde asma nahaly we şerap ýasamak bilimini hem daşadylar.

Şerapda Markalaşma Ädimleri

Şerabyň antik döwür usuly bilen başlan önümçiligi, b.e.ö. 3000-nji ýyllarda Müsürliler tarapyndan rezinanyň goşulmagy bilen ömrüne ömür gatdy. Müsürde giň agyzly küýzelerde şerap ýasamak gitdigiçe ýaýrady, ýyllandyrylan şerabyň düýbi tutuldy. Şerap küýzelerine şerabyň markasyny ýazan Müsürliler, şeýlelik bilen şerapda markalaşmanyň hem ilkinji ädimlerini atdy (ilkinji etiketkalamak). Rimliler şeraba gül, miwe, çam sakyzy, rezina, bal ýaly maddalar goşup şu günki şerap medeniýetiniň düýbüni tutdylar.

Şerap Önümçiliginde Köne Dünýä we Täze Dünýä Ýurtlary

Köne Dünýä şerap ýurtlary şerapçylygyň taryhy taýdan başlan, düzgünleriň we däpleriň güýçli bolan ýerleridir. Esasy ýurtlar:

• Fransiýa
• Italiýa
• Ispaniýa
• Germaniýa
• Portugaliýa
• Gresiýa
• Wengriýa
• Awstriýa
• Gruziýa (Iň gadymy şerap medeniýetlerinden biri.)
• Türkiýe (Taryhy taýdan Köne Dünýä kabul edilýär. Emma hem etiketkalamak we hem-de çeýe önümçilik düzgünleri taýdan Täze Dünýä kysymly önümçilik görnüşi hökmürowandyr.)

Gruziýany we Türkiýäni aýratyn tutjak bolsak köne dünýä ýurtlarynyň esasy aýratynlyklary:

• Terroir öň planda (toprak, howa, mikrohowa),
• Etiketkalarda köplenç sebit ady ýazar (Bordo, Barolo ýaly),
• Etiketkalarda şerabyň hilini görkezýän aňlatmalar. (Grand Cru, Cru Classico, Grand Riserva, AOC, DOC, DOCG, DO we ş.m.)
• Has ýokary turşulyk, has deňagramly alkogol,
• Dub agajyny ulanmak adatça has ölçegli,
• Gaty we jikme-jik kanuny toparlara bölmek we çäklendirmeler.

Täze Dünýä diýýän ýurtlarymyz şerap bilen antik döwürlerde däl, görece has giç, köplenç Ýewropaly kolonizatorlaryň saýasynda tanyşdy. Umumylykda Täze Dünýä şerap ýurtlaryny; ABŞ, Çili, Argentina, Günorta Afrika, Awstraliýa, Täze Zelandiýa görnüşinde sanap bileris. Bu ýurtlaryň şerap bilen tanyşmaklary 15–18-nji asyrlar arasyna gabat gelýär. Täze Dünýä ýurtlarynda şerap önümçiligi has çeýe düzgünlere degişlidir. Şeraplaryň etiketkalarynda sebit adyndan ziyada, üzüm ady ýer alýar.

Ýurtlary aýratynlykda ele aljak bolsak:

• Çili: 1548–1555 töweregi şerap bilen tanyşdy. Ispan missionerleri tarapyndan getirildi. Maksat ybadat şeraby ýasamakdy. Täze Dünýäniň iň irki şerap medeniýetlerinden biridir.
• Argentina: 1556–1560 ýene Ispanlar tarapyndan And daglarynyň eteklerinde baglar guruldy. Ýokary beýiklik sebäpli bagçylyk tiz ösdi.
• ABŞ: Amerikanyň şerap bilen tanyşmagy 16-njy asyryň ahyry – 17-nji asyr arasyna gabat gelýär. Emma Amerikada ilkinji synanyşyklar şowsuz boldy. 1760-njy ýyllarda bolsa Ýewropa asmasy (Vitis vinifera) tutunmaga başlady. Emma asyl böküş 19-njy asyrda – Kaliforniýa sebitinde boldy.
• Günorta Afrika: Günorta Afrika 1655-nji ýyllarda şerap bilen tanyşdy.
• Awstraliýa: Awstraliýa, Iňlis koloniýalary bilen bilelikde 1780-nji ýyllarda şerap bilen tanyşdy. Bu ýurtda 1820–1830 arasynda bolsa yzygiderli bagçylyk başlapdyr.
• Täze Zelandiýa: Täze Zelandiýada 1819-da missionerler ilkinji baglary dikdi. Ýurt asyl ösüşini 20-nji asyryň ikinji ýarymynda görkezip we Sauvignon Blanc bilen dünýä sahnasyna çykypdyr.

Antik Döwürde Anadoluda Bagçylyk we Şerap

Anadoluda gazuwlar wagtynda Neolitik oturymlaryň diňe ikisinde ýabany üzüm çigitleri anyklanypdyr. Bulardan biri Newali Çori (B.e.ö. 8400-8200) (Şanlyurfa-Hilwan etraby), beýlekisi bolsa Janhasan III (Karaman-Janhasan obasy) mesgenidir. Bu döwürde asmanyň medeniýete alnandygyny görkezýän bir subutnama ýokdur. Şeýle hem Anadolu Neolitikiniň çäkli sanydaky gap formlary bir şerap medeniýetiniň bardygyny görkezmek babatynda hem gaty ýeterlik däldir.

Neolitik döwrüniň yzyndan gelýän we Kalkolitik diýlip atlandyrylýan döwürde (B.e.ö. 4800-3000) mesgen gören höýük gazuwlarynda (Korujutepe-Elazig-Aşaky İçme obasy; Gurban höýük-Şanlyurfa-Jümjüme obasy; Oýlum höýük-Kilis-Oýlum obasy) ele geçen üzüm çigitleriniň köplügi ýabany asma önümi bolmaklaryna garamazdan, Hassek höýükde (Şanlyurfa-Siwerek-Ýokary Tillakin obasy) asmanyň medeniýete alnandygyny görkezýän üzüm çigitleri tapylypdyr.

Kalkolitik döwür medeniýeti dürli gap formlarynyň, esasanam kadeh görnüşli gaplaryň ýüze çykmaga başlan döwrüdir. Bagçylyk we şerap önümçiliginiň Anadoluga bu döwürde ýaýrandygyny öňe sürmek mümkindir.

B.e.ö. 3-nji müňýyllygyň ikinji ýarymyna degişli Orta Anadoluda Hatti medeniýetine degişli Alajahöýük patyşa mazarlarynda öli sowgady hökmünde ele geçen altyndan kadehler we çüňk agyzly küýzeler bu döwürde Anadoluda şerabyň esasanam dolandyryjy synplar arasynda giňden ulanylandygyny görkezýär.

Anadoluda ýazuwuň ulanylmagy bilen bilelikde bagçylyk, iň bolmanda takmynan 1500 ýyly yzda galdyran we kämilleşen bir önümçilik işjeňligi hökmünde garşymyza çykar. B.e.ö. 2000-nji ýyllar töwereginde Demirgazyk Mesopotamiýadan gelen Asurly täjirler arkaly Anadoluda ulanylmaga başlanan çüý ýazuwly täjirçilik resminamalarynda, karz möhleti hökmünde-de bolsa, ilkinji gezek bag bozumyndan söz edilýär. Kaýseri golaýyndaky Kültepede (Kaniş) Koloniýa Döwrüne (B.e.ö. 2000-1750) degişli silindr möhür basgylary üstünde taňrylara şerap hödürleme sahnalary (libasiýa) giň ýaýrandyr.

Hitit kanunlarynda “bag”, “asma çybygy” we “şerap” bilen baglanyşykly hökümler we baglara berlen zyýanlaryň öwezini dolmak bilen baglanyşykly maddalar bar.

Çüý ýazuwly resminamalar diňe döwlete ýa-da ybadathanalara degişli däl, şol bir wagtyň özünde şahslara degişli baglaryň bardygy bilen baglanyşykly yşaratlar berýär. Hitit dini baýramlary arasynda ýer alýan bag bozumy baýramy bagçylyga berlen ähmiýetiň nyşany hökmünde baha berilip bilner. Hitit çüý ýazuwly tekstlerinde üzüm, asma we şerap üçin şol bir söz (Şumerçe ideogram Gestin, Hititçe okalyşy wiýana) ulanylýar we şerabyň dürli görnüşlerinden (täze, ter şerap; köne, ýyllanan şerap; turşy şerap; süýji şerap; gowy şerap; arassa, sap şerap; gyzyl şerap we ş.m.) söz edilýär.

Hitit resmi ýazyşmalarynda baglar bilen baglanyşykly duýduryşlar bar. Mysal üçin, bir Hitit patyşasynyň bir şäheriň häkimine iberen hatynda üzümleriň wagtynda kesilmekleri we gijikme sebäpli zyýan görmemekleri islenýär, beýleki bir hatda bolsa üzümleriň kesiljek kämillige ýetendikleri we paýtagtdan bag bozumy üçin adamlaryň iberilmegi islenýär.

Hitit imperatorlyk döwri resminamalarynda Anadoluda Wiýanawanda (şerap şäheri) adyny göterýän bir şäherden söz edilýär. Bu şäher, Klasik Dövürlerde Oinoanda (Oinos köne Ellence şerap diýmekdir) hökmünde tanaýan Likiýa şäheri bolmalydyr.

Hitit ynanç dünýäsinde 15 sany taňry we taňryça bar. Bulardan Ereş.Ki.Gal Güneş Taňrysy. Hititleriň şerap küýzesiniň aşaky suratda-da görlüşi ýaly ortasy boşdur. Munuň sebäbi Güneş Taňrysynyň küýzedäki şeraby patalamagy üçindir.

Şeýle ki, Hititlerde şerap söweşe gidýän esgerleriň we öýlenýän jübütleriň dabaralarynda ulanylardy. Emma şerap öňünden küýzä doldurylar we säher entek güneş dogmanka ýerleşmäniň iň beýik depesine güneşe garşy boljak şekilde ýerleşdiriler we şeýlelik bilen ilkinji güneş şöhleleriniň küýzäniň ortasyndan geçmegi üpjün edilip şerabyň Güneş Taňrysy tarapyndan patalanmagy üpjün ediler. Söweşe gidýän esgerler hem patalanan şeraby hödür eden jogapkäriň öňünde sypa geçip bu şerapdan bir kadeh içerdi. Şeýlelik bilen esgerleriň söweşde gahrymançylyklar görkezip söweşiň gazanyljagyna ynanlýardy. Şeýle hem toýlarda hem öýlenýän adamlar nikalarynyň sagdyn ýöremegi pikiri bilen Güneş Taňrysy tarapyndan patalanan bu şeraby içerdi.

Hitit Imperiýasy takmynan B.e.ö. 1200-nji ýyllarda ýykylanda, Hititler Orta Anadolynyň aşaky bölekleri bilen Günorta we Günorta-gündogar Anadoluda beglikler halynda barlyklaryny takmynan B.e.ö. 7. asyra çenli dowam etdirdiler we gerek medeni gerekse oba hojalyk birikmelerini töwerekdäki döwrebap medeniýetlere geçirmegi başardylar. Ine şu kiçi patyşalyklardan birine degişli topraklarda tapylan Iwrizdäki gaýa gabyrtmasynyň üstünde, ellerinde üzüm salkymlary we başak bogdaklary tutan we kemerinde mukaddes orak göterýän bir bereket taňrysy keşbindäki tupan taňrysy Tarkhun/Sanda bilen garşysyndaky Tuwana Begi Warpalawas (B.e.ö. 8. asyr) şekillendirilipdir. Taňrynyň başy we patyşanyň bili arkasynda iyeroglif ýazgylaryň gysgaça patyşanyň: “Men kiçijik çagakam bärä asma nahallaryny ekipdim, taňry olary gorady, olar indi üzüm berýärler” düşündirişini öz içine alýandygy düşünilýär.

Adana Arheologiýa Muzeýinde sergilenýän Maraşda tapylan bir mazar gabyrtmasy üstünde gollaryny beýlekisiniň eginlerine atan bir äri-aýal şekillendirmesinde-de görlüşi ýaly elinde üzüm salkymy göterýän erkek bir şerap täjiri bolmalydyr. Aýalynyň göterýän zynat esbaplary şerap täjiriniň baýlygynyň bir alamaty saýylyp bilner.

Klasik Dövürde Anadoluda Bagçylyk we Şerap

İoniýa edilen şerap bilen baglanyşykly ilkinji salgylanma Ozan Homere (B.e.ö. 8. asyr) degişlidir. Ozan, İlliada dessanynda “Pramnios” (ýa-da Pramnos) atly bir şerapdan söz eder; ikinji dessany Odisseýada bolsa jadygöý Kirke-niň Odisseý we dostlaryny Pramnios şeraby bilen serhoş edip saklandygyny gürrüň berýär. Pramniosdan soňky asyrlarda Aristofanes, Ateneý we ýaşy uly Pliniý ýaly ýazyjylar hem öwgü bilen söz ederler.

Smirna (İzmir): Aiolis bilen İoniýa arasynda serhet emele getirýän Smirna bilen baglanyşykly ilkinji salgylanmalar arasynda Homeriň sözüni eden Pramnios şeraby iň başda ýer alýar. Homer Pramnios şerabynyň öndürilýän ýerini belirtmezken, 8 ýüz ýyl soň Ýaşy uly Pliniý has takyk gürlär. Homeriň hem içinde ýer alýan dessanlar döwründe Pramnios şerabynyň sek içilmändigi, peýnir, un we bal bilen garyşdyrylandygy gürrüň berilýär. Gürrüň berilenlere görä ne süýji, ne-de goýudyr; turşumtyk, dok we güýçlidir.

Strabon bolsa Ýaşy uly Pliniýden öň Smirna şerabyny gerek keýp gerekse lukmançylyk ulanlary taýdan gymmatly şeraplar arasynda sanaýar. Rimli oba hojalyk ýazyjysy Markus Terentius Warro (B.e.ö. 116-27) Smirnada deňiz kenarynda ýetişýän asmalaryň ýylda iki gezek önüm berýändigini ýazýarka, Ýaşy uly Pliniýa görä ýylda üç gezek önüm alynýar.

Klazomenai: Klazomenai-niň (Urla Iskesi) şeraby bilen baglanyşykly ýazma çeşmeler Rim döwründe (B.e. 1. we 2. asyrlar) görünýär. Hekim Dioskorides “De materia medica” atly eserinde: “Klazomenai we Kos (İstankoý) şeraplary bolsa, içlerinde köp mukdarda deňiz suwy saklaýandyklary üçin hazmy aňsat, dem açyjy emma aşgazan üçin weýran ediji we nerwler üçin zyýanlydyr” diýip ýazýar. Ýaşy uly Pliniý bolsa şol bir temada “Şu gün Klazomenai şeraby, has az deňiz suwy goşulmaga başlanandan bäri saýlanýar” görnüşinde bir goşmaça edýär.

Eritrai (Çeşme-Ildyry): Antik döwrüň nahar we içgi hünärmeni Ateneý “Deipnosophistai” atly eserinde Eritrai şerabynyň “ýumşak we ys-sz” boldugyny aýdýarka, bu ýerde “üzüm salkymlarynyň dolgun we öndümli ösýändigini” yşarat edýär. Strabonyň beren maglumatyna görä “Mimasda ýaşaýan Eritraililer arasynda [Gerakl] “İpoktonos” [mör-möjek gyran] hökmünde mukaddesleşdiriler, sebäbi ol İps diýlen bag gurdunyň köküni guradandyr, diýerler ki ýaradylyşyň tapylmaýan ýeke-täk arazisi Eritraililerinkidir”.

Teos (Seferihisar-Syğajyk): Bagçylygy we şeraby hakynda maglumat berýän günümüze ýeten bir antik çeşme bolmamasyna garamazdan Hellenistik döwürde gurlan bir Dionis Ybadathanasyna eýe bolmagy we sikkelerinde görünýän üzüm salkymy şekillendirmeleri Teosyň sebitiň bagçylygyna we şerap önümçiligine goşandynyň äsgermezçilik edilmeli däldigini görkezýär. Dionis Teosda “Setaneios” lakamy bilen hem ýatlanypdyr. Bu, adatça toprak önümleri üçin “bu ýyla degişli” (primeur) manysynda bir sözdür.

Metropolis (Torbaly): Metropolis şäheri Strabon tarapyndan gowy we ýokary hilli şerap öndürýän antik şäherler arasynda sanalýar.

Efes (Selçuk): Şerabynyň hili bilen baglanyşykly 3 antik ýazyjydan 3 dürli maglumat alýarys. Hekim Dioskorides Efes golaýyndaky baglardan alynýan we Figeletis (Figela Şeraby) hökmünde atlandyrylýan bir jyns şerapdan söz eder. Bu şerap ýeňildi we aşgazana gowy gelýärdi. Ateneý bolsa Efese golaý bir oba bolan Latoreiýada sebitiň iň ýokary hilli şerabynyň alynýandygyny bildirýär. Ýaşy uly Pliniý bolsa bu maglumatlara garamazdan Efes şerabynyň, deňiz suwy goşulandygy üçin aşgazana zyýanlydygyny we gaýnadyp içilmelidigini ýazýar.

Osmanlyda Şerap

Türkiýe ter üzüm önümçiligi babatda dünýäde 5. ýa-da 6. hatarda ýer alýar. Emma, günümüzde bar bolan baglaryň diňe %3-i şeraplyk üzüm hökmünde peýdalanylýar. Munuň sebäbi hökmünde Osmanly döwründäki içgi gadaganlyklary we şu sebäpden ýüze çykan şerapçylykda yza galyş görkezilip bilner. Üzüm ýetişdirilmegi kadasynda ýazylan bereketli Anadolu topraklary, Osmanly häkimiýetine girende, bagçylyk we şerapçylykda yza galyş başlady. Bu döwürden başlap diňe Rum we Ermeni jemgyýetleriniň wekilçilik edýän etnik azlyk toparlary şerap we hatda üzüm önümçiligi bilen gyzyklandylar. Dört asyrdan gowrak bir gadaganlyk döwri dowamynda, müňlerçe gektarlyk bag hasyly, ýerli üzümiň saçakda sarp edilmegi ýa-da kişmiş ýasalmagy bilen sarp edildi. Emma, bu nokatda Osmanlynyň içgi medeniýetini daşlaýyş etmeli däldir. Kanuni, I. Ahmed, IV. Murad, Awjy Mehmed, III. Selim döwürlerinde her näçe içgi gadaganlygy goýulsa-da, mysal üçin Ewliýa Çelebiýe görä İstanbulda 160 meýhana we 6000 töwereginde içgi satýan dükan boldugy bellenilýär. Tanzimatdan soň günbatarlaşma hereketleri şerapçylygy janlandyrýar we 1900-leriň başynda Ýewropa baglary floksera keseli bilen eziýet çekýärkä, Osmanly 300 million litr şerap öndürip, uly bir bölegini eksport edýär.

Respublikadan Soňky Döwür we Günümiz

1923-nji ýylda gurlan ýaş Respublika, sany az emma idealist bir esaslandyryjylar jemgyýeti tarapyndan dolandyryldy. Respublikanyň baş binagäri Atatürk, wizioner şahsyýeti bilen biri-birinden gaty tapawutly ugurlarda işler edilmegi barada täze ýurduň iteriji güýji boldy. Osmanly Döwletiniň okamagy bilýän ilatynyň takmynan %5, okama-ýazma bilýänleriniň bolsa %2 derejesinde boldugyny ýatlaýacak bolsak, nähili derejede bilim birikiminiň gowşak bolan bir jemgyýet gurluşyndan söz edýändigimiz has aňsat düşüniler.

Ýaş Respublika kyn howpsuzlyk kararlaryny almaga hem mejbur bolupdyr. Bulardan biri çalşyk, ýagny Gresiýa we Türkiýe arasynda ilat çalşygy etmekdi. Bu çalşygyň iň agyr bahasyny tölän pudak bagçylyk bolupdyr. Osmanly syýasatlarynda şerap ýasamak baradaky rugsat Hristian azlyklara berlip, Rum halky hem bagçylyk hem şerapçylyk baradaky bilim birikiminiň ýeke-täk eýesi bolupdyr. Çalşyk bilen topraklaryny terk etmäge mejbur bolan bu ilat, asyrlardyr biriken bilimi hem yzda galdyrypdyr we bu bilime eýe çykjak bir topar ýüze çykmandyr.

Oba hojalygynyň ähmiýetini aňlaýan dolandyryjy kadrlar bu boşlugy bagçylyk we şerapçylyk barada bilim almak üçin daşary ýurda talyp iberip we tejribeli hünärmenleri ýurda getirip ýapmak isläpdirler we bu işlerden üstünlikli netijeler alypdyrlar. Ýurduň gurluş ýyllaryndaky bu işler bilen şu gün her zada garamazdan aýaga galan we ähli päsgelçiliklere garamazdan ösmegi dowam etdirýän bir şerap pudagymyz boldugyny görýäris.

Respublikanyň gurulmagy bilen bilelikde, Türkiýede oba hojalyk döwrebaplaşdyrmasy çäginde bagçylyk we şerapçylygyň ösdürilmegi maksat edinilipdir. Mustafa Kemal Atatürkiň wiziony bilen, ýerli oba hojalygyny güýçlendirme tagallalary arasynda üzüm we şerap önümçiligi möhüm bir ýer tutupdyr. 1923-1950 ýyllary arasynda, döwlet goldawy bilen şerap önümçiliginde infrastruktura maýa goýumlary edilip we bagçylyk pudagy ösdürilmäge çalyşylypdyr.

Döwlet Syýasatlarynyň Roly

Bu döwürde, bagçylyga berlen ähmiýet, Tekel Dolandyryşynyň 1925-nji ýylda gurulmagy bilen berkidilipdir. Tekel, alkogol önümçilik we paýlanyşyny tertipleşdirmek we gözegçilik etmek üçin gurlup, şerap önümçiliginde hil standartlaryny artdyrmak üçin iş alyp barypdyr. Döwlet, ýerli üzüm görnüşleriniň (mysal üçin, Öküzgözü, Bogazkere, Narince) goralmagyny we ösdürilmegini höweslendiripdir. Bagçylyk pudagynyň goldanylmagy, daşary ýurda talyp iberilip döwrebap bagçylyk tehnikalarynyň öwrenilmegi bilen hem üpjün edilipdir.

Maýa Goýumlary we Döwrebaplaşdyrma

Ilkinji hökmünde 1930-njy ýylda Tekirdagda Bagçylyk we Gözleg Instituty guruldy. Şeýle hem 1930-njy we 1940-njy ýyllarda, şerap önümçiliginiň artdyrylmagy we hiliň ýokarlandyrylmagy maksady bilen döwlet eli bilen şerap fabrikalary gurlupdyr. 1939-da Tekirdag Şerap Fabrikasy, 1943-nji ýylda Atatürk Orman Çiftligi Şerap Fabrikasy, 1944-nji ýylda Newşehirde Ürgüp Şerap Fabrikasy we 1946-da Elazig Şerap Fabrikasy hyzmata açylypdyr. Bu fabrikalar, töwereklerindäki bagçylyk işlerini höweslendirip we ýerli ykdysadyýete goşant goşupdyr. Şol bir wagtyň özünde, Türkiýäniň dürli sebitlerinde ýerli üzüm görnüşlerine laýyk döwrebap önümçilik tehnikalary ulanylypdyr.

Günümüzde ýurdumyzda sany wagtal-wagtal üýtgemek bilen birlikde, soňky resminamalar yşygynda 165 töweregi şaraphana boldugy hasabat berilýär.

Ýerli we Eksport Bazarlaryna Üns Bermek

Bagçylyga we şerapçylyga edilen maýa goýumlary, diňe ýerli sarp ediş bilen çäkli galmandyr, şol bir wagtyň özünde halkara bazarlara açylmagy hem maksat edinipdir. Türkiýe, Ýewropa bazarynda bäsleşip bilmek üçin döwrebap şerap önümçilik tehnikalaryny ulanyp ýokary hilli şeraplar öndürmäge üns beripdir. Döwletiň bu ugurdaky goldawy, ýerli üzüm görnüşleriniň goralmagyna gönükdirilen syýasatlarla hem berkidilipdir. 2. Dünýä Söweşinden soňra ýykylan Ýewropada bagçylyk we şerapçylygyň toparlanmagy barada işler edilýärkä Türkiýe bu işleriň bir bölegi bolup, 1946-njy ýylda OIV Halkara Bagçylyk we Şerapçylyk Guramasyna agza bolup we 1947-nji ýylda Guramanyň ýyllyk ýygnagy Türkiýäniň eýeçiliginde İstanbulda geçirilipdir.

1923-1950 ýyllary arasynda Türkiýäniň şerapçylyga gönükdirilen syýasatlary döwrebaplaşdyrma, hil we ýerli önümçilige daýanýardy. Bu döwürde gurlan fabrikalar we edilen maýa goýumlary, bagçylyk pudagynyň ösmegine möhüm goşantlar saglap we geljek ýyllarda Türkiýäniň şerap önümçiliginde söz eýesi bir ýurt bolmagyna zemin taýýarlapdyr, emma 1950-den soňra üýtgän syýasatlarla Türkiýe bu maksatdan uzaklaşypdyr.

Çeşmeler

• Lucretius, Älemiň Gurluşy, terj. Tomris Uyar, Turgut Uyar, Norgunk Neşirýaty, 2011.
• Pliniý, Naturalis Historia XIV.II
• Richard Seaford, Dionis, Routledge, 2006.
• Homer, İlliada, terj. Azra Erhat, A.Kadir, Jan Neşirýaty, 2008.
• Deniz Gezgin, Ösümlik Mitoslary, Sel Neşirýaty, 2007.
• Robert Graves, Ak Taňryça, terj. Çağla Çakın, Kabaljy Neşirýaty, 2015.
• Pierre Grimal, Mifologiýa Sözlügi. Grek we Rim, Terj. Sewgi Tamgüç, Sosial Neşirýaty, 1997.